Gramática del euskera: diptongos, hiatos, palatalización y morfología

Bokalak

Diptongoak

Aldaketak

au > ai egiten dute: gau > gai, nau > nai.

ai > ei egiten dute: bait > beit, gai > gei.

Laburtzeak

ai > i: naiz > niz.

au > u: nauzu > nuzu.

ai > e: baina > bena.

eu > ü: euskara > üskara.

Hiatoak

ua > ia aldaketa: burua > buria.

ea > ia aldaketa: semea > semie.

ou > ua aldaketa: herrikoa > herrikua.

Bokal txandakatzeak

i-ü > ü-ü eta ü-i > ü-ü asimilazioak.

ilun > ilhün > ülhün

iturri > ithürri > üthürri

itzuli > itzüli > ützüli

burdina > bürdüña

u > i txandakatzea:

zuberoa > xiberua. zulo > zulo.

o > u txandakatzea: moldatu > muldatü; honek > hunek.

Beste fenomeno batzuk

Erdaraz -on eta -ion amaiera duten hitzek -ú egiten dute.

arratoi > arrathú; kamioi > kamiú.

Kontsonanteak

Herskariak

abentia > abendua; jente > jende; igante > igande; hanko > hango.

Dardarkariak (r-rr)

r > l txandakatzea: zeru > zelü.

r dardarkaria bokal artean galtzeko joera.

direlarik > direlaik; pastuala > pastorala.

Hasperena (h)

Hitz hasieran: hasi, hego.

Bokal artean: nahi, ahal, behar.

Diptongo eta bokal artean: oihan, oihal.

r, l, n kontsonanteen ondoren eta baita herskari ahoskabe hasperedunak (ph, th, kh): anhitz, elhe, orhoitu.

Palatalizazio edo bustidura

Automatikoa: n > ñ eta l > ll.

artzaina > artzaña; saila > sailla.

Beste fenomeno batzuk

J-ren ahoskera: J fonema dx hotsaren antzera ahoskatzen da. jakin > dxakin.

Azentua

Paroxitonoa = llana: méndi, mendía.

Morfologia

Deklinabidea

Artikulurik gabe: zahar da (zaharra da) > ogi badit (ogia badut).

Ergatiboa (NORK), plurala: -ek atzizkiaren bidez. Üskaldünek.

Datiboa (NORI), plurala: atzizkia -er da. bürüer (buruei).

Soziatiboa (NOREKIN): atzizkiak -ki edo -kila. aitarekila.

Adlatiboa (NORA): -ra/-rat/-la/-lat atzizkien aurretik -a artikulua gehitzen da. mendialat > mendilat; jauregialat > jauregilat.

Destinatiboa (NORENTZAT): -entzat atzizkia ordez -entako erabiltzen da. lagünaentako.

Prolatiboa (NORTZAT): destinatiboaren bidez egiten dute, -entako atzizkia.

Ablatiboa (NONDIK): rik eta tik. Baiunaik, menditik.

Aditza

-ren atzizkia erabiltzen da gaur egun, -n bukaeradun aditzekin bakarrik.

Atzizkiak eta aurrizkiak

Aurrizkiak

arra- (ber-bir): berpiztu > arrapiztu. ber (bera esateko): gauza bera > ber gaiza.

Atzizkiak

Atzizki txikigarriak: -ót/-xkót eta -ñí. herrixkót (herritxo), plaxót (plazatxo), amiñí (apurtxo).

Atzizki femeninoa: -sa. Alarguna > alharguntsa (andre alarguna); nekazaria > laburarisa.