Biziaren Antolakuntza Mailak eta Mantenugaien Gida
Enviado por Comunidad Wikiteka y clasificado en Biología
Escrito el en 
euskera con un tamaño de 3,33 KB
Biziaren Antolakuntza Mailak
Izaki bizidunak egitura konplexu eta antolatuetan oinarritzen dira, maila sinpleenetatik hasi eta organismo osora iritsi arte. Hauek dira maila nagusiak:
- Atomoa
- Elementu baten ezaugarriak mantentzen dituen zatirik txikiena.
- Molekula
- Bi atomo edo gehiagoz (berdinak edo desberdinak) osatutako partikula. Materiaren propietateak dituen unitaterik txikiena da.
- Makromolekula
- Molekula handiak dira, polimero bezala ere ezagunak. Bizitzarako funtsezkoak dira, hala nola:
- Gluzidoak
- Lipidoak
- Proteinak
- Azido nukleikoak
- Bitaminak
- Zelula
- Bizia duen unitaterik txikiena da.
- Ehuna
- Funtzio bereko zelulak elkartuz osatzen da. Lau mota nagusi daude:
- Gihar-ehuna
- Nerbio-ehuna
- Ehun konektiboa
- Ehun epiteliala
- Organoa
- Ehun multzo batek osatzen du, funtzio zehatz bat betetzeko.
- Aparatua edo Sistema
- Organo multzo bat da, funtzio jakin batean elkarlanean aritzen dena. Nagusiak hauek dira:
- Zirkulazio-aparatua
- Digestio-aparatua
- Arnas aparatua
- Lokomozio-aparatua
- Iraitz-aparatua
- Nerbio-sistema
- Sistema endokrinoa
- Ugaltze-aparatua
- Izaki biziduna
- Maila biotiko eta abiotikoen antolakuntza konplexu honi esker, izaki bizidunak funtsezko bizi-funtzioak betetzen ditu: nutrizioa, erlazioa eta ugalketa.
Mantenugaiak: Funtzioak eta Iturriak
Elikagaiek gure gorputzak behar bezala funtzionatzeko behar dituen substantziak ematen dizkigute, mantenugai izenekoak. Taula honetan nagusiak laburbiltzen dira:
| Mantenugaia | Funtzioa | Elikagai-iturriak | Ezaugarriak |
|---|---|---|---|
| Gluzidoak | Energetikoa. | Ogia, patatak, pasta, fruta, lekaleak, fruitu lehorrak, eztia, gozokiak... | Batzuek zapore gozoa dute; beste batzuek, ez. |
| Koipeak edo Lipidoak | Energetikoa. Batzuetan erregulatzailea (hormonak sortzen dituzte). | Olioak (koipe likidoak), gurina, urdaia (koipe solidoak), hestebeteak... | Naturan egoera likidoan eta solidoan aurki daitezke. Ez dira uretan disolbatzen. |
| Proteinak | Egiturazkoa, erregulatzailea eta babeslea (adibidez, odoleko antigorputzak). | Haragia, arraina, arrautzak, esnea, esnekiak... | Aminoazido izeneko unitatez osatutako molekula erraldoiak dira. |
| Bitaminak | Erregulatzailea. | Barazkiak, esnea, fruta, gibela... | Gure gorputzak ezin ditu sortu. Izaera kimikoaren aldetik, talde anitza osatzen dute. |
| Gatz mineralak | Erregulatzailea eta egiturazkoa. | Barazkiak, esnea, fruta, gatz arrunta... | Uretan disolbatuta eta elikagai gehienetan agertzen dira. |
| Ura | Metabolismo osoa bere baitan gertatzen da. Gorputzaren % 70 osatzen du. | Edariak, fruta, barazkiak, esnea... | Funtsezkoa da bizitzarako; disolbatzaile unibertsala da. |