Euskal nobelaren sorrera, egileak eta garapena

Euskal nobelaren sorrera

Euskal nobelaren sorrera

Zer da Pizkundea eta noiz ematen da?

Euskal literaturak bizi izan zuen garaia emankorra da. Hain zuzen, iraultza kulturala eta nazionala izan zen: Pizkundea. Garai hori, zehazki, Bigarren Karlistaldetik eta Espainiako Gerra Zibilera artekoa da, 1876tik 1936ra arte luzatu zena Euskal Herrian. Mugimendua kultura alorrekoa ez ezik politikoa ere izan zen; abertzaletasuna sortzeko giroan kokatu zen. Europako prozesu antzekoekin batera gertatu zen, adibidez Kataluniako eta Galiziakoekin. Bi herrialdetako kulturgileek batera, Galeusca ekimena abiatu zuten euskaldunek 1923an. Bi urte esanguratsu izan ziren 1918 eta 1919: Eusko Ikaskuntzaren eta Euskaltzaindiaren sorrera.

Piarres Adame eta Peru Abarka: aitzindariak

Peru Abarka

Peru Abarka: Juan Antonio Mogelek 1802an idatzi zuen, baina 1881 arte ez zen argitaratu. Bizkaieraz idatzita dago. Euskal eleberrien aitzindaria dela idatzi izan da, baina ezin da esan guztiz eleberri oso bat denik. Trama oso eskasa du; pertsonaiek ez dute istorio sendo bat osatzen; lekuek eta denborak ez dute narrazioan garrantzi handirik. Kontaketak elkarrizketen inguruan eraikiak daude; esan daiteke elkarrizketa bizi-bizien inguruan eraturiko kontaketa dela. Sarreran (gaztelaniaz) Peru Abarka eta Maisu Juanen arteko sei elkarrizketa daude, eta beste elkarrizketa batzuk (Mogel eta Añibarro).

Piarres Adame

Piarres Adame: narrazio laburra da. Jean-Baptiste Elissamburu idazlearen prosa-lan bakarra da. Ez da eleberri handia, baina ordurako aitzindaria izan zen. Eleberri txiki honetan narrazio batzuk aurkezten dira —Piarres Adame izeneko narratzaile batek kontatuak—; Piarres Adamek Peyo gaztearekin Oletako jaietara egindako bidaian izandako gertakariak deskribatzen dira. Hasieran atalka argitaratu zen, bosgarren ataleraino, 1886an, Donibane Lohitzuneko La Nive aldizkari gorrian, eta geroago Le Reveil Basque-n; azkenik, liburu gisa argitaratu zen Pauen 1888an. Aldizkarietan atalka argitaratzea ohitura zabal-zabala zen XIX. mendearen bigarren erdialdean. Hura ezin izan zuen amaitu liburu gisa bukatuta.

Ateka Gaitzeko 'Oiartzunak' nobelaz

'Oiartzunak' eleberri bat da, Jean-Baptiste d'Askondarrere (Donibandar)k 1870ean argitaratua. Jatorrizko testua frantsesez eman zuen argitara. Editoreek esaten zuten euskaratik frantsesera itzuli zela, ondo salduko zelakoan; baina irakurleak jatorrizko testua argitaratzeko zain zeudenez, laguntza eskatu behar izan zuten euskal bertsioa onartzeko. Testuan oso nabaria da frantsesaren morrontza gehiegizkoa.

Txomin Agirre: bizitza eta idazlana

Txomin Agirre izan zen 1864ko maiatzaren 4an jaioa Ondarroan (Bizkaia) eta 1920ko urtarrilaren 14an zendu zen Zumaiako (Gipuzkoa). Gasteizen filosofia eta teologia ikasi zuen. Zumaiako Moja Karmeldarren ikastetxean eman zuen apaiz-bizitza. Garaiko euskal aldizkarietan esku hartu zuen: Euskal Herria, Euskalzale, etab. Ainbat literatura molde landu zituen (ipuina, olerkiak, eleberria...). Euskal idazle klasikoa da. Euskaltzain izan zen Akademiaren sorreratik bertatik (1918-19).

Auñamendiko Lorea: datu batzuk

'Auñamendiko Lorea' izan zen idatzitako lehenengoa; VII. mendean girotutako eleberri historiko-erromantikoa da, eta gaia kristautasunaren sarrera da Euskal Herrian. Hasieran atalka argitaratzen hasi zen aldizkarietan.

Txomin Agirreren nobelagintzaren ezaugarriak

Ideologia

Nobela honetan mundu idiliko bat islatzen da, non arrantza eta nekazaritza gizartea zoragarria den. Herria ona da, eta bere aurrean kokatzen den industria eta hirigintza mundua, berriz, gaiztoa. Erlijio katolikoak zeresan handia du ikuspegi manikeoetan.

Gai nagusia eta deskribapenaren garrantzia

Herrien ohituren ikuspegi sentibera eta deskribapen zehatz eta apologiazkoak nabarmentzen dira; ohitura horien alde egiten du sendo. Trama, beraz, bigarren mailan geratzen da eta deskribapenak hartzen du lehen tokia.

Narratzailea

Narratzailea orojakilea da eta testuan bere presentzia indartsua nabari da. Ez du gertatzen den guztia soilik kontatzen: pertsonaien pentsamendu eta sentimendu barrukoak ezagutzen ditu, eta bere iritziak tartekatzen ditu gertaera eta pertsonaiei buruz. Deskribapena nagusitzen da narrazio tekniketan.

Kresala: datu eta ezaugarriak

'Kresala' (1906, Durango) lehenengo ohitura-eleberria izan zen. Bertan, Arranondo (Ondarroako transposizio literarioa, autorearen jatorria) arrantzaleen bizitzako ohiturak eta gorabeherak azaltzen ditu, errealismoz eta bizitasunez. Bizkaieraz idatzi zuen.

Garoa: giro deskribatua

'Garoa' (1912, Durango). Lehenik RIEV-en argitaratu zen 1907an. Ohitura-eleberri bat da, nekazari giroan kokatua. Nobelaren jokalekua Oñatiko Uribarri auzoa da, 'Zabaleta' baserria. Pertsonaiak: Joanes, Ana Joxepa, Malentxo, Peru Odolki... Gipuzkeraz idatzi zuen.

XIX. eta XX. mendearen hasierako nobelak: non argitaratzen ziren?

Egunkarietan eta atalka argitaratzen ziren.

Eleberri modernoa

Noiz eta zein girotan sortu zen?

Txillardegik idatzitako 'Leturiaren egunkari ezkutua' nobelak eman zion hasiera eleberri modernoak. Gerraosteko hamarkadetan sortu zen giro horren eraginez. Frankismoaren diktadurak eragin handia izan zuen: errepresioa areagotu zen, baita haren aurkako mugimenduak ere: langileen antolakuntza berrantolatu zen, lehenengo greba masiboak izan ziren, ETAren sorrera... Euskaltzaindia berrezarri zen eta ikastolen mugimendua klandestinoki hasi zen.

Nobela modernoaren idazleen sei ezaugarri

1. Idazleak gazteak izan ohi ziren.
2. Unibertsitate-ikasketak zituzten.
3. Idazleok hirietan jaio eta/edo bizi izan ohi ziren oro har.
4. Europako eleberrigintza (existenzialismoa, beste joerak) ezagutzen zuten eta berarekin bat egiteko asmo argia zuten.
5. Batzuek "euskaldun berriak" ziren, hau da, ez zuten euskara ama-hizkuntza gisa.
6. Guztiek euskaraz idaztea erabaki pertsonal gisa hartzen zuten, politikarekin eta euskal kultura biziberritzearekin zerikusia zuen erabakia.

Txillardegi

Idazlearen datu laburrak

Donostian jaio zen 1929an. Ingeniaritzako ikasketak egin zituen Bilbon, eta linguistika ikasketak Parisen. Nerabe zela hasi zen euskara ikasten. Soldaduskan nobela bat idatzi zuen, euskal eleberrian modernizazio urrats erabakigarria ekarri zuen: 'Leturiaren egunkari ezkutua'. 1952an ekin zitzaion mugimenduari, geroago izan zena.

'Leturiaren egunkari ezkutua': nobelaren argumentua

Leturia izeneko batek bere egunkarian idazten du Mirenekin izandako maitasun-harremana. Harreman hori, eleberrian agertzen diren harreman pertsonal guztiak bezala, porrot egitera kondenatuta dago hasieratik. Istorioak amaiera dramatikoa du: Miren gaitz batek jota hiltzen da eta Leturiak bere buruaz beste egiten du.

'Peru Leartza' eta 'Elsa Sxeelen'

'Peru Leartza' (1960). Peru izeneko gazte baten gorabeherak ikuspegi existentzialista batez lantzen ditu, bizitzaren larrimena, aspertura eta fede gabezia nabarmenduz. Protagonistak gorroto duen lanpostua utzi arren, ez du zorionik aurkitzen, eta azkenean ero-etxean sartzen da.

'Elsa Sxeelen' (1968). Bruselan kokatua. Gizarte-arazoek leku gehiago hartzen dute: marxismoa-leninismoa, Vietnamgo gerra, M. Luther King-en borrokak eta eztabaida erlijiosoa...

Txillardegiren nobelagintzaren berrikuntzak

• Narratzailea: lehen pertsonako narratzailea erabiltzen da (joera existentzialistarako egokia).
• Protagonistak: kezka, zalantza eta ezinegonez beterik daude; ez dira sendoak, barne gatazkez beteta daude.
• Iazkuntza: euskara modernoa, garbia baina jendearen erabilerara egokitutakoa; erdaratik etorritako itzulpen- edo afektazio-testuen arrastorik ere agertzen da.

Saizarbitoria

Idazlearen datu laburrak

Donostian jaio zen 1944an. Soziologoa izan da. Gainera, Lur eta Kriselu argitaletxeetako kidea izan zen, eta Ustela eta O Euzkadi! aldizkarien sortzaileetakoa. Poesia, saiakera eta nobela landu ditu.

'Egunero Asten Delako' nobela: gizarte-giroa, argumentua eta bi plano

Nobelan bi plano ageri dira: alde batean abortatu nahi duen neska baten egoera larri bat, eta bestetik tren-geltoki batean dagoen gizon baten iskanbila etengabea. Nobela honek literaturan kontatzeko moduan aldaketa erabateko bat ekarri zuen euskal literaturan.

'Eun Metro' argumentua

Nobela onek arazoak izan zituen zentsurarekin, baina aldi berean autoreak arrakasta handia lortu zuen. 'Eun Metro' osasun kide baten bizitzako azken metroei buruzkoa da, eta haren eta ingurukoen bizitzako hainbat gertaera kontatzen dira, literatur teknikak berrituz.

'Ene Jesus' argumentua

Nobelan pertsona bat zoro-etxeko gelan etengabe itzulika dabil bere bizitza, sentimenduak, arrazoiak eta oroitzapenak aztertuz.

Nobelen teknika — Saizarbitoriaren ezaugarriak

Saizarbitoriak bilaketa moduan ulertzen zuen nobelagintza; esperimentatzeko eta gauza berriak probatzeko ahaleginean zegoen. Europan garai hartan idazten zen nobelaren planteamenduetatik (nouveau roman eta bestelako joerak) hurbil zegoen; istorioek baino garrantzi handiagoa zuten kontatzeko moduek.

Atal honen azken etapa: obrak

Obra nagusiak: 'Amaika Pauso', 'Biotz Bi', 'Gerrako Kronikak', 'Gorde Nazazu Lurpean', 'Kandinskyren tradizioa'.

Atxaga

Idazlearen datu laburrak

Bere benetako izena Jose Irazu Garmendia da, eta Asteasun (Gipuzkoa) jaio zen 1951n. Zientzia ekonomikoetan lizentziatu zen, eta geroago filosofia ikasi zuen Bartzelonan. Euskal literaturan itzuli eta saritutako idazleetako bat da.

Landutako generoak

Poesia-liburuak, eleberriak, antzezlanak eta haur eta gazte literatura landu ditu.

'Bi anai' (1985)

1985ean idatzi zuen. Bi anaien arteko istoria gogor eta sentsibera kontatzen du.

'Obabakoak' — arrakasta eta kontakizunak

'Obabakoak' obrak sari eta onespen ugari ekarri dizkio Atxagari. Gaur egun 26 hizkuntzatan itzulita dago, eta liburu honek bihurtu du Atxaga nazioartean euskal idazle ezagunena. Kontakizunak: guztira hogeita sei kontakizun biltzen ditu, eta ipuinen kalitateaz gain, nabarmentzekoa da elkarren artean lotura sortzeko idazlearen trebezia. Obaba herri imajinarioa da, gaiak elkarlotzen dituen espazio bat; bertan agertzen diren mundu zabaleko literatur ondarearen eta euskal tradizio literarioaren oiartzunak elkartu egiten dira.

Beste nobelak

'Bei Euzkaldun Baten Memoriak', 'Gizona Bere Bakardadean' eta 'Soinujolearen Semea' beste lan nabarmen batzuk dira.