Gizakiaren Eboluzioa: Teoriak, Jatorria eta Berezitasunak

1. Giza Espeziearen Sorrera

1.1. Teoria Eboluzionistak

Fixismotik Eboluzionismora

Gizakiak beti bere jatorria ezagutu nahi izan du, eta horretarako bi teoria nagusi aurkeztu ziren:

• Fixismoa: Georges Cuvierrek proposatua, espezie guztiak dauden bezala sortu eta aldaezin iraun dutela zioen.
• Transformismoa: Buffongo kondeak sortua, eboluzionismoaren oinarriak finkatu zituen. Teoria honen arabera, bizidunak espezie batetik sortuak dira eta denboran zehar transformatzen joan dira.

Lamarckismoa

Jean-Baptiste Lamarckek (mediku eta aristokrata) sortu zuen teoria hau. Bere arabera, organismoetan pixkanakako progresioa gertatzen da, sinpleenetatik konplexuenetara. Ezaugarriak erabileraren arabera hobetu edo desagertu egiten direla zioen. 1809an Philosophie Zoologique argitaratu zuen, baina Darwinen teoria nagusitzean, Lamarcken ideiak baztertu egin ziren.

Darwinismoa

Charles Darwinek (1809an Shrewsburyn jaioa) sortu zuen. Hautespen naturala teoriaren oinarria zela zioen: ingurunera hobekien moldatzen denak biziraun eta bere ezaugarri hobeak ondorengoei heredatzen dizkie. 1831n, Beagle itsasontzian ikerketak egiteko aukera izan zuen, eta Pazifikoko espezieak aztertu zituen (adibidez, dordokak eta txontak). Liburu garrantzitsuak argitaratu zituen, besteak beste, Espezieen Jatorria (1859). Mendelen ideiek bere teoria indartu zezaketen, baina garai hartan oharkabean igaro ziren. Geroago, Neodarwinismoa sortu zen, hautespen naturala eta Mendelen teoria genetikoa uztartuz.

Neodarwinismoa edo Teoria Sintetikoa

Teoria honek Mendelen teoria genetikoa eta Darwinen hautespen naturalaren teoria uztartzen ditu. Mendelen teoriaren barnean, bi kontzeptu dira gako:

• Modifikazioak: Ingurugiroak eragindako aldaketak dira.
• Mutazioak: Hereda daitezkeen aldaketa genetikoak dira, nahiz eta ez diren beti onuragarriak.

Darwinen teoriak hutsuneak zituen, batez ere aldakortasunaren jatorria azaltzeko. Neodarwinismoa 1920 eta 1950 urteen artean garatu zen, genetika, paleontologia, ekologia eta biologia molekularra bezalako diziplinak batuz. Teoria honen arabera, mutazioen eta birkonbinazio genetikoaren bidez aldaketa gradualak gertatzen dira populazioetan (ez banakoetan), eta hautespen naturalak ingurunera gutxien egokitutako banakoak baztertzen ditu. Teoria honen garapenean garrantzitsuak izan ziren, besteak beste, Thomas Hunt Morgan (zoologoa), Ronald Fisher (matematikaria eta genetista) eta Theodosius Dobzhansky (biologoa).

1.2. Gizakiaren Jatorria

Gizakia animalia antropoideen eboluzioaren ondorioz sortu zen, Huxley, Darwin eta Haeckel bezalako zientzialariek proposatu bezala. Hominoideoak bi talde nagusitan banatzen dira:

• Pongidoak: Tximino antropomorfoak, hala nola orangutanak, gorilak eta txinpantzeak.
• Hominidoak: Gizakia eta bere arbaso zuzenak. Gaur egun bizirauten duen hominido bakarra Homo sapiens da (Afrikan duela 200.000-300.000 urte inguru sortua; Europan duela 45.000 urte inguru agertua).

Pongidoek eta gizakiak arbaso komun bat dute. Hominizazio prozesuak, hau da, gizakiaren ezaugarriak garatu arteko eboluzio-bideak, hainbat etapa izan ditu, besteak beste (datak gutxi gorabeherakoak dira):

• Australopithecus (duela 5 milioi urte)
• Homo habilis (duela 2,5-1,6 milioi urte)
• Homo erectus (duela 1,8 milioi urte - 300.000 urte)
• Homo antecessor (duela 800.000 urte)
• Homo neanderthalensis (duela 230.000 - 28.000 urte)
• Homo sapiens (duela 200.000-300.000 urte - gaur egun)

Gizakia ingurunera apurka-apurka moldatu da; aldaketetara egokitu ezin izan diren espezieak, aldiz, desagertu egin dira. Prozesu honetan, "gizatiartze" prozesua ere gertatu da, non egitura fisiologikoen aldaketekin batera mundu kultural konplexu bat garatu den.

2. Gizakiaren Berezitasunak

2.1. Desberdintasun Biologiko, Genetiko eta Anatomikoak

Genetikaren eta biologiaren ikuspegitik, gizakien eta beste primate batzuen artean desberdintasun handirik ez badago ere, anatomian hainbat berezitasun nabarmentzen dira:

• Hortz eta masailezur txikiagoak.
• Eskuaren forma eta trebetasuna (objektuak manipulatzeko gaitasuna).
• Bi oinen gainean zutik ibiltzeko gaitasuna (bipedismoa).
• Burmuinaren garapen handia (nerbio-sistema konplexua).
• Kumealdiaren menpekotasun luzea eta ikasketa-prozesu konplexua.
• Bizialdi luzea.

2.2. Portaera eta Gaitasun Kognitibo Bereziak

Gizakiok portaera eta gaitasun kognitibo bereziak ditugu, besteak beste:

• Sinbolizatzeko gaitasuna: Sinboloen bidez komunikatzeko eta errealitatea irudikatzeko ahalmena.
• Errealitatea bizitzea: Kanpoko errealitatea jaso, interpretatu eta horren aurrean modu kontzientean jarduteko gaitasuna.
• Norberaren gorputza sentitzea (Autokontzientzia): Norberaren gorputza barrutik ezagutzea, sentimenduak identifikatzea, horien arabera jokabidea moldatzea eta, hein batean, sentimenduak kudeatzea.
• Munduari irekita egotea: Inguruko errealitatea ulertzeko eta ekintzen bidez eraldatzeko gaitasuna.
• Aukeratzeko gaitasuna (Askatasuna): Hainbat aukeraren artean erabakitzeko eta gure etorkizuna, neurri batean, bideratzeko ahalmena.
• Etengabeko nahia eta garapena: Ezer ez dagoela erabat bukatuta sentitzea eta etengabe gehiago nahi izatea edo hobetzeko grina.
• Barne-mundua (Introspekzioa): Ideiak eta proiektuak bakarka sortzeko eta hausnartzeko gaitasuna, kanpoko eraginetatik haratago.
• Imajinatzeko eta arrazoitzeko gaitasuna: Proiektuak eta ideiak abstrakzioaren eta arrazoimenaren bidez garatzeko ahalmena.

2.3. Kultura: Gizakiaren Ezaugarri Nagusia

Bizitza kulturala gizakiaren ezaugarri nabarmenetako bat da, aurrez aipatutako hainbat gaitasunen emaitza. Baina, zer da kultura?

Kultura, modu zabalean ulertuta, gizarte bateko kideek partekatzen duten eta belaunaldiz belaunaldi transmititzen den errealitate multzoa da. Honako hauek barne hartzen ditu, besteak beste:

• Hizkuntza
• Ezagutzak eta teknologiak
• Sinesmenak eta balioak
• Artea (musika, dantza, pintura, etab.)
• Legeak eta arauak
• Ohiturak eta tradizioak
• Instituzio sozialak (familia, hezkuntza-sistema, gobernua, etab.)

Gizakia, beraz, izaki soziala eta historikoa da, kulturan jaio, hazi eta garatzen dena. Kulturari esker, gizakiok gure mundua ulertzen dugu, esanahia ematen diogu eta gure jokabidea moldatzen dugu. Kulturak funtsezko rola jokatzen du gizakiaren eratze eta gizarteratze prozesuetan.