Diccionario Médico Español Guaraní: Terminología Clínica Bilingüe
Gastroenterología
Py’a hasy: dolor de estómago
- Hasy che py’a juru (epigastrio)
- Tye rasy (abdomen)
- Tye (diarrea)
- Tye chivivi (diarrea acuosa)
- Tyeruguy (diarrea sanguinolenta)
- Tyeruguymbéu (diarrea sanguinopurulenta)
- Juruhe (apetito)
- Re’úpa tembi’u kyra tãra chyryry (¿consume comida grasienta o frita?)
- Rejeguarúpa so’ogui (¿siente asco de la carne terã ambue tembi’úgui?)
- Tirisia (hepatitis)
- Teviruguy (hemorroides)
- Ho’ápa ndehegui: sevo’i pytã, sevo’i tatĩ, tãra sevo’i pe.
- Py’a jere (náuseas)
- Py’a hái (acritud, acidez)
- Gue’ẽ (vómito)
Geriatría
- Ñamindu’u, su’u porã (masticar)
- Mokõ (tragar)
- Pyti’a (esófago): Opa’ãpa tembi’u nde pyti’ápe
- Pytuhẽ (respirar)
- Reñenoropa ikatu nepytuhe
- Hecha (ver)
- Hendu (oír)
- Eiporúpa anteojo, tesairũ
- Kangue joajuha (articulaciones)
- Py’ajere ha akã rasy (náusea y dolor de cabeza)
- Kuaru porã (orinar bien)
- Nderekuaruvéipa (anuria)
- Kuarutyky (orinar a gotas)
- Tyasy (micción frecuente y dolorosa): infección urinaria.
- Nerasýpa nekoraome (¿está enfermo del corazón?)
- Nemandu’apa “las cosas” rehe
- Nderesarái (olvidar) py’ỹi (con frecuencia)
Hematología
- Tuguy ñehe (hemorragia)
- Tuguy pokã (anemia)
- Tuguy ñehẽ rei (sangrar fácilmente)
- Tuguy no’õ (hematoma)
- ¿Le salen moretones sin motivo?
- Tesa’yju (palidez)
- Kuartoruru (adenomegalia inguinocrural)
- Py’a ruru (esplenomegalia)
Infectología
- Akanundu (fiebre)
- Ty’ai ro’ysa (sudor frío)
- Erekópa: py’a vai, tye, gue’e, py’a jere…
- Pasma (pasmar): inflamación
- Py’a (hígado)
- Pitikiri’i (riñón)
- Pyti’a chia
Nefrología y Urología
- Pitikiri’i (riñón)
- Tumbyrasy (dolor lumbar)
- Tumby ha ta’yi rasy (dolor lumbar que se propaga hasta los testículos)
- Dolor lumbar paroxístico (cólico)
- Kuaru asy / py’ỹi
- Hasýpa rekuaruramo
- Ty tyai (orina turbia)
- Ty tesaka (orina clara)
- Kuaru tuguy (orina con sangre)
- Tyasy (infección urinaria)
- Ita nde pitikiri’ime (cálculos renales)
- Rejeoperáva’ekuépa itagui tãra prostatagui (¿Te operaste de cálculos o prostatitis?)
- Ejoko kuápa nde ty (¿sabe contener la orina?)
- Kuaru reipa / kuaru’y
Neuropsiquiatría
- Ryrýi, py’a mano (convulsión)
- Páy (despertar, recuperar)
- Akã rasy (py’ỹi, sapy’ante)
- ¿Qué parte le duele más?: la coronilla, la frente, la región occipital, la mejilla o la región temporal (mbytépe, syvápe, atúape, tova yképe, apysa yképe)
- Akajere (mareos rotativos)
- Parálisis facial (mitad de la cara): tova keche, akuruchi
- Ñe’etavy (disartria)
- Menihíti (Meningitis)
- Ñe’erei
- Puka rei
- Pochy rei…
Interrogatorio Clínico General
- Reikuaapa mboýpa ndepohýi: (Peso)
- Mba’éichapa ndeyvatekue (Altura)
- Mba’épa ojehu ndéve: ¿Qué te pasa?
- Mba’épa ndegueru ko’ápe: ¿Qué te trae por aquí?
- Mba’érepa eju tasyópe: ¿Qué motivo te impulsó a venir al hospital?
- Nderyerasýpa: ¿Estás enfermo/a?
- Hasýpa ndéve remokoramo tembi’u: ¿Te duele algo al tragar la comida?
- Ndépa regué’ẽ: ¿Vomitás? ¿Tenés vómitos?
- Ndepy’avaípa: ¿Tenés mal de estómago? ¿Molestias estomacales?
- Araka’eguivépa nderekaruvéi: ¿Desde cuándo no comes? ¿No pruebas bocado?
- Ndepy’ahaimeméma: ¿Tienes acidez?
- Okakuaápa nderye: ¿Crece tu panza?
Gramática y Conectores Útiles
Térã, ỹramo, ỹrõ: O, u, bien, o sea.
- Rehóta tasyópe ỹrõ nderasyvéta.
- Ajoguáta peteĩ auto térã peteĩ óga.
Adversativos
- Rohókuri hógape katu ndorojuhúi hese.
- Jepéramo heta oky, yvy nahu’ũi gueteri.
Espaciales
- Mávapa oĩ nendive upépe.
- Pejúna ore ndápe, ko’ápe niko javy’ave.
Temporales Simultáneos
- Mbarakaja oke jave osẽ angujakuéra.
- Ñande rapicha oñe’ẽ aja ñahenduva’erã ichupe
Órdenes e Indicaciones Médicas Frecuentes
- Levántese por favor: Repu'ãmina
- Respire profundo: Eñembopytuhe pukimi
- ¿Tuviste tuberculosis?: Reguerekoakue hu’u po’i?
- ¿Tiene acidez estomacal?: Reguereko py’a hai?
- ¿Le mordió una víbora?: Nde su’u petei mboi?
- ¿Qué siente? ¿Qué le duele?: Mba’e reñandu? Mba’e hasy ndéve?
- ¿Siente la laringe?: Eñandupa nde ahy’o?
- ¿Te duele la rodilla?: Hasy piko ndéve netenymy’ã
- Abra la boca: Ejejurupe’a
- Peritoneo / Tonsilar
- Colóquese boca abajo: Eñeno avapývo
- Gire hacia la izquierda: Ejeremi nde asu gotyo