Gramática Galega e Historia da Lingua: Latinismos, Adxectivos e Estratos

1. Exercicios prácticos de gramática

1.1. Uso dos pronomes e latinismos

• Rechea os espazos con lle/llelo...: 1. recordei llo. 2. llo. 3. llo. 4. llo. 5. llelos. 6. lla. 7. llos. 8. llas. 9. llo. 10. llelo.
• Latinismos:
  • Quorum: faise rapidamente.
  • Peccata minuta: falta leve.
  • In vitro: artificialmente.
  • Ex aequo: compartido.
  • Vox populi: coñecido por todos.
  • Ad litteram: literalmente.
  • Ergo: logo.
• Substitúe por te e che: 1. O gardián... te... te... che. 2. Seguro que te... te... che. 3. Na revista fixéronche... te... che. 4. Por moito que te... te... che. 5. O vello nomeou... te... che. 6. Os soldados reclúen te... te... 7. Como che... te. 8. Por che... te. 9. Carlos ten que che... te... te. 10. Racharonche... te... che.
• Superlativos absolutos: máis alto, moi completo, completísimo, mellor ca, estragada estragada, óptimo, ben desfeito, o máis parvo, máis fuscado.

1.2. Examen de latinismos e outros conceptos

• Ad doc: para iso
• In vitro: en vidro
• Ex aequo: por igual
• Sine die: sen data fixa
• Vox populi: coñecido por todos
• Ad litteram: literalmente
• Sui generis: á súa maneira
• In albis: en branco
• Ergo: logo

2. O adxectivo: graos e formación

2.1. Formación sintética e analítica

Sintéticos: O sufixo -ísimo (con morfemas de xénero e número) engadido aos adxectivos en grao positivo: home fortísimo. As formacións sintéticas latinas que seguen vixentes na actualidade son menos produtivas e alternan coa forma analítica "moi + adxectivo en grao positivo" ou o "adxectivo + -ísimo": alto - supremo, baixo - ínfimo, bo - óptimo, grande - máximo, malo - pésimo, pequeno - mínimo. Exemplo: É un caldo pésimo.

Adxectivo con prefixos: re-, arqui-, super-, hiper-, ultra-, requete-,... Exemplo: ultramoderno, hipersensible.

Adxectivo con sufixos alterativos: -ón, -echo, -ucho, pero sobre todo -iño/-a, que non supón diminución, senón que expresa que a calidade se atopa nun grao moi alto: Está moi fracucho, é altiño,...

Analíticos: Construción "moi + adxectivo". Poden aparecer outros adverbios de cantidade (bastante, algo, pouco, case, abondo,...) e tamén de modo con valor cuántico (ben, extraordinariamente, tremendamente, extremadamente, sorprendentemente...): É tremendamente procaz. É parvo abondo. A repetición do adxectivo: pillabán pillabán (nivel coloquial).

2.2. Graos do adxectivo

• Positivo: indica simplemente a calidade (alto, bo...).
• Comparativo:
  • Superioridade: ca, que, do que.
  • Igualdade: coma e como.
    • Comparativo de igualdade: coma (con pronomes persoal, subordinada condicional, de relativo). Como (con verbo).
    • Comp. superior e inferior: Ca (con pronome persoal). Do que (con verbo). Que (con substantivo, adxectivo, adverbio, frase, formas persoais nominais).
  • Inferioridade: ca, que, do que.
• Superlativo:
  • Absoluto: grao máis alto sen comparar. Excepcións: óptimo (bo), pésimo (malo), supremo (alto), ínfimo (baixo), máximo (grande), mínimo (pequeno).
  • Relativo: grao máis alto comparando con algo (artigo + máis/menos + adxectivo + de + 2º termo). Exemplo: Carme é a máis medrosa da familia.

2.3. Superlativos cultos

pulquérrimo (pulcro), crudelísimo (cruel), nobilísimo (noel/nobre), fidelísimo (fiel), celebérrimo (célebre), libérrimo (libre), acérrimo (agre), aspérrimo (áspero), magnificentísimo (magnífico), sacratísimo (sagrado), intexérrimo (íntegro), memorabilísimo (memorable), sapientísimo (sabio).

3. Formación histórica do léxico galego

O noso léxico procede do latín vulgar. Non todas as palabras foron introducidas na mesma época, polo tanto, non todas sufriron a mesma evolución.

3.1. Latinismos

Palabras que collemos na actualidade que veñen do latín e non sofren ningunha evolución fonética:

• In extremis: no límite
• Vox populi: coñecido por todos
• A priori: antes de
• A posteriori: despois de
• PM: post meridiam
• M: meridiam
• AM: ante meridiam
• Lapse: un tempo que non aparece
• Curriculum vitae: toda a nosa historia persoal
• Veni, vidi, vinci: chegou, viu e venceu (ser moi fácil)
• Vade retro: retrocede
• Excusatio non petita: escusa non pedida
• In situ: no lugar onde estades
• Quid pro quo: algo a cambio de algo
• Modus operandi: modo de facer
• Quo vadis: onde vas?
• Estatus quo: estamento, situación
• Alea iacta est: xa non hai nada que facer
• Cave canem: coidado co can
• Ipso facto: agora mesmo
• In medias res: no medio de algo
• Carpe diem: vivir o momento
• Beatus ille: feliz aquel
• Deus ex machina: personaxe que intervén para resolver unha situación
• Motu proprio: pola súa vontade
• Grosso modo: máis ou menos
• Per capita: por cabeza
• Déficit: non chegar ás expectativas
• Superávit: supera as expectativas
• Mare magnum: moitas cousas desordenadas
• Ultimatum: definitivo
• Post mortem: unha vez morto
• Ante mortem: antes de morto
• De jure: por lei
• De facto: de feito
• In albis: en branco
• Ad litteram: literalmente
• Ex professo: en especial, a propósito
• Hic et nunc: aquí e agora
• Sine die: sen data fixa
• Rara avis: cousa rara
• Honoris causa: por causa honorífica
• Mens sana in corpore sano: mente sã e corpo sano
• Vivere secum: vivir todo seguido
• Opus Dei: obra de Deus

3.2. Cultismos, semicultismos e voces patrimoniais

• Cultismos: palabras que conservamos sen cambios relevantes do latín escrito e grego.
  • collocare > colocar
  • cathedram > catedral
  • oculum > ocular / oculista
  • lactem > lácteos
  • tectum > tectónico
  • fructam > fructosa
  • flumen > flambeado
  • clavem > clave
• Semicultismos: palabras do latín con cambios fonéticos.
  • delicatum > delicado
  • miraculum > milagro
  • flaccum > fraco
• Voz patrimonial ou popularismo: palabras procedentes do latín vulgar que evolucionaron totalmente ata chegar á forma actual.
  • directum > dereito
  • causam > cousa
  • flamma > chama
  • secare > segar

3.3. Orixe da lingua galega

O galego é o resultado da evolución no noroeste da península ibérica do latín vulgar, traído polos romanos nos séculos II e I a.C. Hai que ter en conta:

• A distancia do noso territorio de Roma.
• Os diferentes momentos na colonización e o grao de penetración.
• O nivel de instrución dos axentes da latinización.
• Os estratos lingüísticos.

4. Estratos lingüísticos na evolución do galego

4.1. Substrato prerromano

• Definición: todas as linguas asentadas nun territorio e que van desaparecer pola chegada dunha lingua culturalmente superior, pero que inflúen nesa lingua.
• Quen son: os celtas.
• Situación: 600-800 a.C. e no noroeste.
• Características: non tiñan unidade política nin lingüística e era ágrafo (non tiña escritura).
• Características fonéticas:
  • Perda do -n- intervocalico latino. Exemplo: luna > lua.
  • Evolución do grupo consonántico latino -ct- > -it-. Exemplo: noctem > noite.
  • Sonorización das consonantes oclusivas xordas intervocalicas latinas.
• Características léxicas: o mantemento de raíz carr- (carrasca), mor- (amorado), -asc-, -usc- (ledusco, tarasca...), -égo (galego). Topónimos rematados en -obre, -abre, -ebre (alcabre, boubre). Voces como: balsa, barro, barco, laxe, centola, rodaballo, etc.

4.2. A romanización (Estrato)

• Definición: a lingua culturalmente superior que substitue a de substrato, sendo impermeable ás súas influencias.
• Quen son: os romanos.
• Situación: do s. IV a.C. ao s. V d.C. en toda a península.
• Etapas da romanización (3):
  1. Ata fins do I a.C.: hostilidade das tribus autóctonas contra o pobo invasor.
  2. Desde o 29 a.C. ata o s. III: a poboación indíxena comeza a desexar e aspirar á cidadanía romana.
  3. A partir do s. III: imposición definitiva do latín vulgar como única lingua oficial en todo o territorio da que se orixinaría o galego.
• Concepto de romanización: proceso histórico de incorporación dos pobos ibéricos ao mundo cultural romano, que influíu na política (Senado), ética, dereito, etc.
• Que tipo de latín nos chegou e por que? Chegounos o latín vulgar debido ao nivel de instrución dos axentes da latinización, sectores pouco cultos lingüisticamente.

4.3. Superestrato

Do latín vulgar ao galaico-portugués.

• Definición: Intenta impoñerse ás de estrato pero non o conseguen porque non eran pobos compactos, eran guerras e non tiñan moita cultura. É a influencia exercida sobre unha lingua aborixe por unha lingua invasora que desaparece ou non é adoptada ante a firmeza da lingua autóctona.
• Situación: do s. V ata o s. IX.
• Tipos:
  • Xermánico: (suevos, alanos e vándalos). Xa estaban bastante latinizados cando chegaron; o número de invasores era reducido, o nivel cultural era inferior á poboación romanizada, e a organización administrativa estaba debaixo da dos romanos. Tiñan moitos antroponimos (Afonso, Luís...), moitos topónimos (-ar en Gondomar, -mil en Samil, -riz en Mondariz) e un léxico referido á guerra e costumes (espía, roupa, xabón, gañar, etc.).
  • Árabe: O romance galego foi estendéndose cara ao sur conforme a "reconquista" ía gañando terreo; deste modo orixinouse o galaico-portugués. A cultura árabe comprendía saberes moi avanzados no campo da técnica e da ciencia. A achega léxica foi moi enriquecedora:
    • Agricultura e gandaría: cenoria.
    • A construción: albanel, azotea.
    • Topónimos: Sada.
    • Administración: alcalde.
    • Ciencia: cifra, logaritmo.
    • Outros: tambor.
    • Expresión e interxeccións: oxalá, de balde.
• A reconquista: Os musulmáns penetraron na península poñendo fin á monarquía visigoda. Amplos sectores da poboación hispano-xermánica retrocederon. Outra parte da poboación cristiá permaneceu nos territorios musulmáns, onde se lles respectou a lingua, relixión e costumes (os mozárabes).