Primeira Guerra Mundial: causas, economía de guerra, tratados de paz y consecuencias

Antecedentes: os conflitos previos a 1914

Os conflitos a comezos do século XIX xeraron un clima de inseguridade e desconfianza internacional que desembocou no conflito de 1914. Estes tiveron lugar en dúas zonas xeográficas: unha no exterior de Europa (zona norteafricana) e outra na zona balcánica.

Os sistemas bismarckianos

Bismarck consideraba que os desexos de revancha de Francia provocarían unha guerra. Para evitala, buscou manter illada a Francia e buscar alianzas con outros países. Para lograrlo, aproveitou as desconfianzas e enfrontamentos existentes, chegando a establecer alianzas que se coñecen como sistemas bismarckianos:

• Primeiro sistema (1873-1878): acordos entre os imperios alemán, austrohúngaro e ruso, que fracasou polas diferenzas entre Rusia e Austrohungría sobre o control dos Balcáns.
• Segundo sistema (1879-1886): baseado na alianza entre Alemaña e Austrohungría, á que se engadiron o acordo de neutralidade entre os tres emperadores e a Triple Alianza entre Alemaña, Austrohungría e Italia, que garantían a mutua axuda en caso de ataque francés.
• Terceiro sistema (1887-1890): baseado na renovación da Triple Alianza e no establecemento dun tratado secreto de reaseguro entre Alemaña e Rusia, no que se prometía neutralidade en caso de guerra. A alianza de Gran Bretaña con Italia molestou o illamento contra Francia.

As súas alianzas e acordos convertérono no árbitro da diplomacia europea, conseguindo manter a paz entre as grandes potencias. En 1890, a demisión forzada do canciller, por discrepancias co novo emperador Guillermo II, provocou unha revisión das alianzas. Este non renovou o tratado de reaseguro con Rusia, o que levou a Rusia a asinar en 1892 un tratado con Francia que poñía fin ao seu illamento diplomático. Para Alemaña, isto significaba a necesidade de atender a un doble frente. A política de rearmamento naval emprendida por Alemaña incrementou as súas diferenzas con Gran Bretaña. Estes cambios agravaron as tensións internacionais e conformaron os bandos que se enfrontarían na Primeira Guerra Mundial.

Crises e guerras balcánicas

Os enfrontamentos entre Rusia e Austrohungría por facerse co Imperio Turco, que dominaba a zona, xeraron moitos conflitos entre as grandes potencias. En 1908, aproveitando un golpe de estado no goberno de Istambul, Austrohungría, co apoio de Alemaña, levou a cabo a anexión de Bosnia-Hercegovina, que non gustou a Rusia, pero que tivo que aceptar debido á súa debilidade militar despois da derrota fronte a Xapón en 1905.

Entre 1912 e 1913 sucedéronse dúas guerras nos Balcáns. En 1912, Servia, Bulgaria e Grecia expulsaron as tropas otomanas dos Balcáns. A falta de acordo para repartir as terras conquistadas creou unha nova guerra na que intervieron contra Bulgaria todos os estados veciños. En 1913, o Tratado de Bucarest asignou Tracia a Grecia, Macedonia a Servia e Dobruxa a Romanía, e Albania converteuse nun estado independente. A paz acabou cos conflitos, pero mantivéronse as rivalidades e resentimentos entre os distintos estados dos Balcáns, que contribuirían a tornar máis tensa a guerra global.

Economía de guerra

O Estado mobilizou todos os recursos cara á industria de guerra:

• Requisou medios de transporte.
• Interveu na distribución de materias primas.
• Controlou e regulou as importacións.
• Regulou a man de obra (incorporación da muller).
• Controlou a distribución de produtos.

En Alemaña, o racionamento provocou privacións á poboación civil, o que supuxo un malestar contra a guerra. En Francia, o racionamento foi máis suave e en Gran Bretaña non tiveron que recorrer a el.

Os tratados de paz

Os tratados de paz naceron na Conferencia de Paz de París, forma parte de cinco tratados, e cada un deles asinouse nunha localidade próxima a París e con cada un dos países perdedores da guerra. En todos tratáronse tres aspectos: o desarme e desmantelamento militar dos países vencidos, as cesións territoriais e as reparacións de guerra.

• Tratado de Trianon: entre os aliados e Hungría. Cesións territoriais a Checoslovaquia, Iugoslavia e Romanía; neutralización militar.
• Tratado de Sèvres: entre os aliados e Turquía. Cesións territoriais a Italia e Exipto; independencia de Iraq e Palestina; neutralización militar.
• Tratado de Neuilly: entre os aliados e Bulgaria. Cesións territoriais a Grecia e Iugoslavia; neutralización militar.
• Tratado de Versalles: entre os aliados e Alemaña. Cesións territoriais: Alsacia e Lorena foron entregadas a Francia, Posnania pasou a ser territorio de Polonia, perda das colonias, Danzig e o Sarre pasaron a ser tutelados pola Sociedade de Nacións. Neutralización militar e pago das reparacións de guerra aos países integrantes do bloque aliado, xa que Alemaña foi considerada a responsable da guerra. Para iso, creouse a Comisión de Reparacións, responsable de fixar os prezos. Prohibiuse a unión de Alemaña con Austria.
• Tratado de Saint-Germain: entre os aliados e Austria. Cesións territoriais e desmembramento do Imperio Austrohúngaro; neutralización militar; prohibición da unión con Alemaña; pago das reparacións de guerra aos países do bloque aliado, xa que Austria tamén foi considerada responsable da guerra.

Enfrontamentos extraeuropeos

Os enfrontamentos no exterior de Europa tiveron lugar en Sudán e Marrocos.

Conflito sudanés

En 1898, as tropas francesas da zona centroafricana chegaron a Fashoda, unha localidade no alto do Nilo sudanés que pretendía Gran Bretaña. Ao mesmo tempo, as tropas británicas da zona exipcia chegaron a este lugar e invitaron aos franceses a retirarse. O enfrontamento franco-británico rematou con un acordo diplomático que determinou un novo reparto entre ambas potencias da zona norafricana. Como resultado deste acordo e de sucesivas reunións, asinouse o Pacto da Entente.

Conflito marroquí

O protagonista foi Alemaña, que pretendía impedir a expansión francesa sobre o territorio. Alemaña puxo de manifesto:

• A vontade de actuar como primeira potencia colonial.
• Amosar o seu poder bélico.
• Fomentar a adhesión do pobo alemán á política expansionista de Guillermo II.

Francia, coa finalidade de preservar e consolidar a súa zona de ocupación, asinou cos restantes potencias uns acordos que establecían as novas zonas de ocupación sobre o mapa norafricano: Italia ocupou Libia, Alemaña ocupou Camerún, España ocupou o protectorado de Marrocos. Francia e Gran Bretaña asinaron o Pacto da Entente e, a partir de agora, serían aliados en asuntos de diplomacia internacional.

Consecuencias dos enfrontamentos exteriores

Os resultados últimos dos enfrontamentos no exterior de Europa reuníronse na configuración dun novo mapa de alianzas diplomáticas en Europa:

• Consolidación do bloque da Entente, que agrupaba a Francia, Gran Bretaña e Rusia.
• Italia aproximouse ao bloque da Entente.
• Alemaña, que mantén a súa antiga alianza co Imperio Austrohúngaro, quedou illada.

Consecuencias da guerra

• Perdas demográficas moi altas: mortalidade pola falta de alimentos, as pésimas condicións de hixiene e a epidemia de gripe do ano 1918.
• A Primeira Guerra Mundial significou a perda definitiva da hexemonía europea na economía mundial e a súa substitución polas potencias norteamericana e xaponesa. O conflito empobreceu os países beligerantes e o potencial industrial europeo reduciuse. En 1918, a situación financeira de Europa era gravísima; todos os países europeos estaban endebedados.
• Estados Unidos foron os grandes beneficiarios da guerra: a economía norteamericana converteuse en líder das finanzas mundiais, a falta de Estados Unidos substituíu a de Gran Bretaña como grande distribuidora do comercio mundial, e o dólar substituíu á libra. A guerra beneficiou tamén a Xapón, que aumentou a súa produción para facer fronte aos pedidos europeos.
• Desarticulación do sistema monetario internacional baseado no patrón ouro. As necesidades económicas dos países en guerra obrigaron a abandonar este sistema monetario, e esta decisión tivo como consecuencia a falta de estabilidade cambiaria internacional.
• Cambios sociais: a guerra cambiou a estrutura social dos países desenvolvidos. Por unha parte xurdiron unha serie de ricos que se beneficiaron dos negocios de guerra; pola contra, a miseria afectou sobre todo aos asalariados. Doutra banda, a hexemonía colonial europea comezou a ser cuestionada. Ao finalizar o conflito, moitos pobos colonizados esperaban un cambio na súa situación. As súas aspiracións de independencia foron animadas polos principios wilsonianos e pola difusión das teorías leninistas sobre o dereito á autodeterminación.
• Papel da muller: a guerra outorgou ás mulleres un novo papel na sociedade. As mulleres constituían o 35 % da man de obra industrial de Alemaña e Gran Bretaña e comezaron a incorporarse á actividade laboral. Así, a emancipación feminina converteuse nunha das grandes cuestións dos anos 20 en Europa.

Novas formas de guerra

Os sistemas bismarckianos e os conflitos previos foron o marco no que se desenvolveu a guerra, pero a Primeira Guerra Mundial tamén se caracterizou pola aparición de novas formas de combate:

• Servizo militar obrigatorio: adoptado pola maioría dos estados europeos, a partir do modelo da guerra franco-prusiana, permitiu en 1914 o enfrontamento de exércitos inmensos.
• Avances tecnolóxicos: permitiron producir enormes cantidades de armamento e aumentar a súa capacidade destrutiva.
• Ofensiva a todo custo: os estados maiores estaban obsesionados coa idea de ofensiva a todo custo, baseada no despregamento de grandes efectivos. A guerra tiña que ser rápida, pouco custosa e, de ser posible, gloriosa. A tradición militar consideraba a guerra como o campo de honra no que amosar a valentía persoal e conquistar a gloria.
• Guerra de trincheiras: en 1914, o emprego das armas permitiu o bloqueo das grandes ofensivas. A imposibilidade de desbordar as tropas inimigas provocou o estancamento das posicións e o establecemento dunha fronte continua, que era preciso manter. Esta fronte equipouse cunha rede de trincheiras, arame de espino e distribuíuse en dúas liñas diferentes. Para a infantería, avanzar requiría abrir unha fenda nos arames para permitir o paso, neutralizar o fogo dos ocupantes das trincheiras inimigas e non deixar que os homes amontoados nos refuxios tivesen tempo de saír. Para iso empregáronse:
  • Artillería: bombardeo continuo sobre as posicións inimigas. Este sistema obrigou a aumentar o número de pezas de artillería, a desenvolver a artillería de tiro curvo e a medir o equipo persoal das tropas.
  • Gases asfixiantes: apareceron as máscaras antigás, que se converteron nun elemento imprescindible do equipo de combate dos soldados.
  • Tanques: permitiron anular o sistema de trincheiras e arame de espino. A súa misión foi de apoio á infantería e contribuíron ao afundimento da fronte alemá nas ofensivas finais da guerra.
• Innovacións no combate aéreo e naval: a aviación favoreceu o desenvolvemento de avións, coa misión de observar e bombardear as tropas e cidades inimigas. A súa importancia foi relativa, xa que a guerra non tiña que cinguirse á fronte, senón que podía afectar á poboación afastada onde podían chegar os avións. No mar, o goberno inglés, apoiado na súa frota, impuxo un bloqueo naval que ocasionou graves dificultades alimentarias en Alemaña. Os militares alemáns desenvolveron o submarino como arma de ataque, coa que destruíron a comunicación marítima do adversario.