O Racionalismo de Descartes: O Método Cartesiano e a Dúbida Metódica

O Racionalismo e o Método Cartesiano

René Descartes é un dos máximos expoñentes do racionalismo, unha corrente de pensamento xurdida en Francia no século XVII. Considera que a razón é a principal fonte de coñecemento e defende a existencia de ideas innatas. Descartes necesita un coñecemento seguro; o método cartesiano é o propio das matemáticas, un sistema axiomático que require duns primeiros principios. O autor parte da estimación de que o método matemático debe ter un valor universal. A reacción cartesiana contra o escepticismo e o seu interese pola ciencia implican o afianzamento na busca da verdade, rexeitando o erro.

Descartes procura chegar a unha primeira verdade. Para conseguilo, propón as catro regras do método para dirixir a razón:

1. Regra da evidencia: non aceptar como verdadeiro nada que non apareza na mente con claridade e distinción.
2. Regra da análise: para solucionar un problema complexo, haberá que dividilo nas súas partes simples.
3. Regra da síntese: unha vez solucionadas as partes simples, recomponse o problema.
4. Regra da enumeración: revisión xeral de todo o proceso para estar seguros de non omitir nada.

A Dúbida Metódica como Camiño Cara á Certeza

O punto de partida do método é a dúbida metódica. A dúbida cartesiana non é escepticismo, senón un procedemento dialéctico de investigación encamiñado a obter a primeira verdade evidente. Despois de ter en conta as regras do método e tras un exame crítico de todas as verdades, Descartes quere chegar a distinguir o verdadeiro do falso e atopar un fundamento sólido para a certeza.

Para chegar a unha certeza absoluta é necesario comezar dubidando. Esta dúbida é universal, porque se refire a todas as certezas existentes, e metódica, porque se presenta como un instrumento para acadar a verdade.

Criterios que Xustifican a Dúbida

O autor sinala catro criterios principais que xustifican a súa dúbida:

• Os sentidos engánannos: «Penso que non teño sentidos». Dado que nos enganan ás veces, non son plenamente fiables e poderiamos sospeitar que nos enganan continuamente.
• Confundimos o estado de sono co de vixilia: «Ficcións do meu espírito». Non existe ningún criterio concluínte nin claro para distinguir de forma tallante ambos os estados.
• Poderiamos pensar que existe un Deus enganador: «Pero hai un non sei que enganoso, moi poderoso e moi trampulleiro, que emprega toda a súa industria en enganarme sempre». Admítese a crenza de que Deus é todopoderoso, polo que nada parece impedir que nos poidese crear cunha natureza propensa a cometer erros continuos.
• A hipótese do xenio maligno: trátase dun ser que substitúe a hipótese do Deus enganador para extremar a dúbida ata os seus límites conceptuais.

A Primeira Verdade: Cogito Ergo Sum

A partir desa dúbida universal xorde a primeira verdade e piar da filosofía cartesiana: «Cogito ergo sum» (penso, logo existo). O cogito non é unha dedución nin un razoamento siloxístico, senón unha intuición inmediata da mente. A intuición dáo como a primeira realidade indubidable.

O cogito constitúe a primeira existencia demostrada e representa un acto primordial do suxeito, xa que o «eu» é a entidade que pensa. A esencia propia da mente é o pensamento: para existir non precisa de ningún lugar físico nin depende de ningunha substancia ou elemento material.