A Sociedade e a Vida Cotiá na Grecia Antiga: Esparta e Atenas

A Sociedade Grega

A sociedade grega era fundamentalmente desigual debido, sobre todo, á diferenciación entre homes libres e escravos; non obstante, nin sequera entre os homes libres existía unha igualdade real.

Sociedade Espartana

• Espartiatas: Cidadáns de pleno dereito dedicados á política e á guerra.
• Ilotas: Escravos propiedade do Estado que eran cedidos aos particulares, quen á súa vez non podían vendelos nin concederlles a liberdade. Carecían de dereitos políticos, aínda que a súa situación non era totalmente precaria: podían servir no exército e tiñan dereito ao botín de guerra.
• Periecos: Homes libres que carecían de cidadanía pero gozaban de certos dereitos civís. Dedicábanse principalmente ao comercio e á artesanía, e tamén podían formar parte do exército.

Sociedade de Atenas

• Cidadáns: Posuían a plenitude de dereitos civís, aínda que só os varóns adultos podían participar activamente na política.
• Metecos: Estranxeiros procedentes doutras polis. Eran homes libres con dereitos civís limitados. Estaban obrigados a contar cun patrón e, se non o tiñan, podían ser procesados xudicialmente.
• Escravos: Constituían o grupo máis numeroso da poboación; carecían de dereitos e xuridicamente eran considerados obxectos ou propiedades.

O Traballo en Atenas na Época Clásica

Na Atenas clásica documéntase unha ampla división do traballo dividida en varios sectores fundamentais:

• Na industria e artesanía: Panadeiros, muiñeiros, fabricantes de sombreiros, curtidores, oleiros e artesáns en xeral. O oficio adoitaba transmitirse de pais a fillos.
• No comercio: Vendedores ambulantes, cambistas de moeda, prestamistas e grandes exportadores. O epicentro da actividade comercial situábase no porto do Pireo.
• Profesións liberais: Arquitectos, médicos, mestres, músicos e redactores de discursos (logógrafos).
• Nas zonas rurais: A agricultura era a base produtiva. Os cultivos básicos eran a cebada, o trigo, a vide, a oliveira e as figueiras. Tamén tiña gran relevancia a apicultura. En canto á gandaría, criábanse animais destinados ao consumo humano, fundamentalmente ovellas e cabras. O traballo máis duro e perigoso era o das minas.

A Ciencia e a Filosofía

Nas súas orixes, a ciencia e a filosofía constituían unha mesma disciplina de pensamento e co paso do tempo fóronse diferenciando. A ciencia grega adquiriu importantes coñecementos das culturas do Próximo Oriente, sobre todo da civilización exipcia e da babilónica.

• Astronomía: Considerada a disciplina científica máis antiga; o seu estudo combinaba fins prácticos de orientación e fins relixiosos. Aristóteles asentou a concepción xeocéntrica de que a Terra permanecía inmóbil no centro do universo, hipótese que perdurou ata a Idade Moderna. Outras figuras capitais foron Hiparco e Tolomeo.
• Astroloxía: Entendida como a aplicación práctica e adiviñatoria da observación astronómica; a predición do porvir mediante os signos do zodíaco acadou gran popularidade.
• Xeografía: Os gregos foron pioneiros na sistematización da xeografía como disciplina científica. A expansión e colonización polo mar Mediterráneo impulsou o coñecemento do mundo habitado. Destacan autores e cartógrafos fundamentais como Heródoto e Anaximandro.
• Matemáticas: Tales de Mileto desenvolveu as primeiras deducións xeométricas no século VII a.C. No século VI a.C., Pitágoras estabeleceu un marco teórico que estruturou catro disciplinas fundamentais: aritmética, xeometría, música e astronomía. Máis adiante, salientou de xeito sobresaliente a figura de Arquimedes.

A Familia e o Matrimonio

A estrutura familiar clásica tiña roles estritamente definidos:

A muller ocupábase do fogar e do coidado dos fillos, permanecendo a maior parte do tempo recluída no xineceo. A lexislación ateniense desaconsellaba e mesmo sancionaba o celibato: quen permanecía solteiro vía minguados os seus dereitos ou prestixio político. O home casaba xeralmente en idade madura, mentres que a idade habitual de contraer matrimonio para as mulleres roldaba os 15 anos.

Nas etapas máis arcaicas o matrimonio formalizábase mediante compra, mentres que nos tempos homéricos realizábanse intercambios recíprocos de bens entre as familias. Na época clásica o matrimonio concertábase e o dote acadou un papel decisivo.

Rituais Matrimoniais

• A promesa (enxendramento): Realizábase perante testemuñas, momento no que se fixaba formalmente o dote.
• A cerimonia nupcial: Tiña unha duración xeral de tres días e outorgábaselle gran notoriedade pública, pois ante a falta de rexistros civís escritos, a testemuña da comunidade confería validez legal á voda (habitualmente celebrada durante o inverno):
  • Primeiro día: A noiva despedíase da súa etapa de solteira consagrando os seus xoguetes á deusa Ártemis e tomaba un baño ritual purificador.
  • Segundo día: Realizábase a voda propiamente dita; ofrecíase un banquete no que participaban as mulleres e logo a esposa era conducida en cortexo á casa do seu home, onde era acollida polos sogros.
  • Terceiro día: A noiva recibía as visitas e os agasallos da súa familia de orixe.

Mediante o casamento, a tutela legal da muller pasaba do pai ao marido. Existía a posibilidade de disolución matrimonial, especialmente se era requirida polo marido; neste caso, a muller regresaba á casa paterna conservando o seu dote.

O Nacemento e a Infancia

O nacemento dun fillo ía acompañado de cerimonias domésticas. A entrada da vivenda adornábase cun ramo de oliveira se o neonato era varón, ou con madeixas de la no caso de ser muller. O festexo simbolizaba o recoñecemento e aceptación formal do meniño por parte do pai. Se o pai non o recoñecía, os recentemente nacidos podían ser abandonados por dificultades económicas, defectos físicos ou pola condición de seren mulleres.

Dez días despois do nacemento organizábase unha festa na que se lle impoñía o nome ao fillo. Na tradición grega non existían os apelidos, polo que a persoa identificábase polo seu propio nome, o nome do pai (patronímico) e o lugar de orixe. Durante os primeiros días de vida, o bebé recibía baños de auga e aceite. Nas familias humildes os meniños eran aleitados pola nai, mentres que nos fogares adiñeirados recorríase a amas de cría.

O Sistema Educativo

A formación dependía estreitamente do xénero e do status social:

• As nenas: Recibían das súas nais ou aias unha formación exclusivamente orientada á xestión doméstica.
• Os nenos: Comezaban a asistir arredor dos seis anos a unha escola elixida pola familia. O ensino era de carácter privado e de pago; unicamente de xeito excepcional o Estado asumía o custo da instrución no caso dos orfos de guerra.

En contraste coa educación da época homérica —centrada na arte bélica e na elocuencia—, na Atenas clásica a formación integraba dúas vertentes:

• A formación física: Exercicios de forza, carreiras, saltos, lanzamento de disco e de xabalina, xunto con natación e danza.
• A formación intelectual (denominada xenéricamente música): Articulábase en dúas etapas: un primeiro ensino baseado na lectura, na escrita e no debuxo; e un nivel superior dedicado ao estudo dos grandes poetas e dramaturgos. Máis adiante engadíronse contidos avanzados de retórica e filosofía.

Na escola non existían os pupitres: os alumnos sentaban en taburetes arredor do mestre e realizaban os seus trazos con estilete sobre táboas enceradas; posteriormente introduciuse o emprego do papiro, da tinta e do cálamo. O ensino musical tiña un carácter eminentemente auditivo e práctico, sen uso de partituras.

Rituais arredor da Morte

Ante o falecemento, lavábase o cadáver, vestíase con tres mantos brancos e realizábase a exposición fúnebre (próthesis) cos pés orientados cara á porta da casa. Colocábase un óbolo na boca do difunto como pago para Caronte, o barqueiro encargado de conducir as almas polo río Estixia cara ao Hades. Á beira da cabeza dispúñase un vaso con aceite e colocábase na man unha torta funeraria. O rito máis común era a inhumación (enterramento do corpo), xunto coa incineración segundo a época.