Transformacións do Espazo Urbano en España: Da Cidade Histórica á Periferia Dispersa

O Espazo Urbano

Características Xerais do Espazo Urbano Español

Debido á dilatada historia da maior parte das cidades españolas, estas posúen elementos de épocas moi distintas, que lles confiren ás súas diferentes zonas un carácter diverso. Entre estas zonas destacan:

• O centro histórico, cos seus monumentos e rúas estreitas e tortuosas.
• Os ensanches, de trazado regular.
• Os arrabaldes, de crecemento desordenado.
• Os desenvolvementos urbanos densos, en edificación aberta.
• E as novas periferias, cada vez máis dispersas e fragmentadas.

As distintas partes da cidade conéctanse entre si a través dos sistemas de transporte urbano, utilizados pola poboación para a realización diaria de actividades.

A cidade é un organismo en constante evolución; transfórmase constantemente, non só polo seu crecemento cara ao exterior, senón tamén polos procesos de reestruturación que teñen lugar no seu interior. As áreas urbanas expándense en superficie como nunca antes o fixeran, coa creación de novos espazos residenciais e áreas de actividade económica.

Os crecementos non sempre se producen nos bordos do espazo xa edificado, senón que, con frecuencia, os novos centros comerciais, parques empresariais ou urbanizacións se constrúen en lugares cuxos arredores non presentan ningunha outra edificación. Neste sentido, fálase dun proceso de fragmentación do espazo urbano, xa que este se presenta como un conxunto de espazos illados e conectados entre si por autovías e estradas.

A Cidade Difusa: Un Novo Modelo Urbano

Nos últimos anos producíronse decisivos cambios na morfoloxía urbana. O modelo de cidade mediterránea, compacta, foise substituíndo polo tipo de cidade difusa de modelo anglosaxón.

A cidade difusa ou dispersa esténdese horizontalmente e está separada en áreas especializadas e monofuncionais: zonas residenciais (diferenciadas por clases sociais), áreas comerciais, zonas de lecer, centros de ensino, universidades, barrios administrativos e de oficinas… Ademais, diminúe aquilo que é propio da cidade: o contacto humano, os intercambios e a sociabilidade.

Trátase dunha zona urbana caracterizada pola mestura de usos e de funcións con tendencia a ocupar un territorio moi extenso. A dispersión ou espallamento urbano implicou unha aceleración na ocupación do espazo, xa que os modelos de urbanismo suburbano son altamente consumidores de solo; tamén implicou unha exacerbación da mobilidade individual: as viaxes pendulares cotiás (por motivos de traballo, estudo ou lecer) aumentaron en número e distancia, xa que o ámbito de relación pasou a ser o da escala rexional metropolitana.

Dinámicas do Centro Urbano (Degradación vs. Rehabilitación)

A partir da segunda metade do século XIX, os centros históricos de moitas cidades españolas comezaron a sufrir unha progresiva deterioración e abandono; en efecto, coa construción dos ensanches, as clases altas encetaron a deixar os centros históricos e despois tamén o fixeron outros grupos sociais. Desde mediados do século XX, intensificouse a perda de poboación nestas zonas.

A maior parte dos que permaneceron eran anciáns con baixos niveis de renda, polo que o centro experimentou un proceso de envellecemento e empobrecemento. Todo isto reflectiuse nunha deterioración urbana, xa que moitas vivendas quedaron baleiras e noutras non se realizaron as obras necesarias de mantemento e renovación.

Ao mesmo tempo, a actividade económica tamén se foi desprazando cara aos ensanches, onde se podía dispoñer de edificios máis amplos e modernos para instalar os negocios. O centro histórico só foi capaz de reter algúns centros administrativos e eclesiásticos instalados en edificios monumentais, así como os comercios tradicionais; pero, gran parte do emprego trasladouse a outras zonas.

Causas da Revitalización dos Centros Históricos

Ao longo das últimas décadas (especialmente, a partir dos anos oitenta do século pasado), as tendencias anteriores víronse, en parte, compensadas por procesos de revitalización destas zonas debido a:

• Políticas públicas de conservación e revitalización: As administracións públicas investiron cuantiosas sumas na rehabilitación dos edificios e na mellora dos espazos públicos, rúas e prazas. Ademais, deron un novo uso a vellos monumentos, converténdoos, por exemplo, en edificios administrativos ou universitarios, e dinamizando así a vida dos centros históricos.
• Desenvolvemento do turismo cultural: Nos últimos anos produciuse en toda Europa unha auténtica explosión do turismo urbano, particularmente do denominado turismo cultural, que potenciou a rehabilitación dos centros históricos españois, mediante a restauración de edificios e a peatonalización de rúas e prazas. No interior dalgunhas cidades están atraendo poboación nova e de maior nivel de renda, o que contribúe a conservar os edificios residenciais e dinamizar estas zonas.
• Cambio de actitude da poboación local: A poboación local tamén cambiou a percepción do espazo deteriorado; comeza agora a velo como unha área de oportunidades económicas e tamén como un lugar agradable para vivir. Así, os centros dalgunhas cidades están atraendo poboación nova e de maior nivel de renda, o que contribúe a conservar os edificios residenciais e revitalizar estas zonas.

Pese a esta transformación dos centros históricos nos últimos anos, aínda subsisten algúns problemas; especialmente nalgúns barrios onde os usos do solo eran moi diversos (multifuncionalidade).

Evolución Histórica da Estrutura Urbana

A Cidade Preindustrial e o Impacto da Industrialización

A cidade preindustrial sufriu notables modificacións como resultado dos procesos de industrialización desde mediados do século XIX ata a década de 1960. Os usos do solo no casco antigo experimentaron unha progresiva terciarización, que consolidará ao casco antigo como o centro comercial e de negocios da cidade (CBD, Central Business District).

O resultado foi, como citamos no punto anterior, o desprazamento dos usos residenciais e a deterioración dos edificios pola contaminación e polas vibracións do tráfico.

As cidades que nesta época implantaron industrias modernas atraeron unha numerosa poboación campesiña e estendéronse creando ensanches para os burgueses, barrios industriais e obreiros, e barrios axardinados. Nos usos do solo acabou producíndose unha división social entre unha área residencial e cara para a burguesía e as zonas industriais e os barrios marxinais —con escasos servizos e equipamentos— para o proletariado, que creceron arredor do ensanche, ao longo das estradas e camiños que partían da cidade ou xunto ás industrias e ás estacións ferroviarias.

Os barrios-xardín creáronse a finais do século XIX e no primeiro terzo do século XX. Son o resultado da difusión en España das ideas naturalistas, que propugnaban o achegamento á natureza. Tratábase, en principio, de vivendas destinadas ás clases medias e baixas, se ben co tempo tamén as clases altas demandaron este tipo de espazos. Co posterior crecemento da cidade, estes espazos quedaron situados en zonas relativamente céntricas, o que favoreceu a súa revalorización e, en bastantes casos, o seu cambio de uso, xa que numerosas casas foron ocupadas por pequenos negocios; por exemplo, gardarías ou clínicas privadas.

A Expansión Urbana (Mediados de 1950 - 1960)

Desde mediados de 1950 e sobre todo na década de 1960, as principais cidades españolas iniciaron un enorme crecemento. As súas causas foron o crecemento natural da poboación e a inmigración campesiña, atraída polo auxe industrial e o progresivo desenvolvemento dos servizos, especialmente do turismo. Así, as cidades ampliaron considerablemente a área edificada e crearon extensas periferias ao longo dos principais eixes de transporte. Estas áreas chegaron a unirse ás veces cos municipios veciños, constituíndo aglomeracións urbanas (cfr., Modelo urbano de Ullman).

A Cidade Postindustrial e as Periferias Actuais

Na actualidade –época postindustrial– co crecemento urbano algunhas zonas industriais e barrios obreiros quedaron nunha posición máis céntrica no espazo urbano, o que revalorizou o solo que ocupan, dando lugar a diversas transformacións deste espazo (baleirado industrial e aparición de usos terciarios e residenciais). Pola contra, os espazos menos accesibles e desorganizados mantéñense como espazos marxinais cuxa deterioración se acentúa.

Nos últimos anos as grandes cidades teñen un ritmo de crecemento menor; pero, continúan estendéndose no espazo, debido á difusión de parte da súa poboación e da actividade económica cara ás periferias cada vez máis afastadas. Estas periferias estrutúranse en diferentes áreas: barrios residenciais, áreas industriais e áreas de equipamento.

Os barrios residenciais da periferia

Os barrios residenciais da periferia responden a diversas tipoloxías e presentan bastante homoxeneidade social derivada do prezo do solo e da distancia do centro.