Aro Modernoko Filosofia eta Zientzia Iraultza

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Aro Modernoan

XV-XVIII. mendeen artean, Aro Modernoan, eztabaida filosofiko nagusia ezagutza izan zen, eta bi korronte nagusi nabarmendu ziren: arrazionalismoa eta enpirismoa.

Arrazionalismoa: Arrazoimenaren Lehentasuna

Arrazionalismoak arrazoimenaren nagusitasuna aldarrikatu zuen, zentzumenekiko mesfidantza erakutsiz. Descartesek, Filosofia Modernoaren sortzaileak, bere metodo kartesiarrean zalantza metodo gisa erabili zuen, "jeinu gaiztoaren" hipotesiaren bidez zentzumenak engainagarriak izan zitezkeela frogatzeko. Horrek eragin zuen Descartesek pentsatzea ez zela fidagarria giza sentimenduen eta zentzumenen informazioa, baina hala ere egon zitezkeela egia funtsezko batzuk.

Arrazionalismoaren hiru zutabe nagusiak hauek izan ziren:

• Pentsamendu eskolastikoari, fedeari eta autoritate-irizpideari kritika egitea.
• Pentsamendu eszeptikoa berreskuratzea.
• Lege fisikoen eta baieztapen zientifikoen tratamendu matematikoa garatzea.

Descartes lehen egia zalantzaezin batera iritsi zen: "cogito ergo sum" (Pentsatzen dut, beraz, banaiz). Hortik abiatuta, gizakia substantzia pentsatzailea (res cogitans) dela ondorioztatu zuen, eta bere metodo deduktiboaren bidez Jainkoaren existentzia (res infinita) eta mundua (res extensa) frogatzen saiatu zen. Horrela, Descartesek solipsismoaren mugak ere ikertu zituen, eta bere filosofiaren bidez gizakiaren existentzia eta unibertsoaren egonkortasuna hobeto ulertu nahi izan zuen.

Enpirismoa: Esperientziaren Garrantzia

Bestalde, enpirismoak ezagutza esperientzia sentikorraren bidez eraikitzen dela defendatu zuen. Lockek gogamena "tabula rasa" (orri zuri) bezala ulertu zuen jaiotzean, innatismoaren aurka. Humek kausalitatearen ideia kritikatu zuen, printzipio induktiboa zalantzan jarriz. Enpiristek fenomenoak bakarrik ezagutu daitezkeela argudiatu zuten, metodo induktiboa erabiliz. Halaber, esperientzia sentikorretik abiatuta, ezagutza-motak bereizi zituzten: a priori (analitikoa) eta a posteriori (kontingentea). Enpiristek esperientzia sentikorraren balioa azpimarratu zuten.

Bi Korronteen Laburpena

Laburbilduz, kosmosaren ikuspegi mekanizista eta determinista (paradigma newtoniarra) arrazionalismoaren oinarrietako bat izan zen. Enpiristek, aldiz, esperientziaren garrantzia defendatu zuten, eta ezagutza ideien eta inpresioen arteko erlazioen bidez eraikitzen dela argudiatu zuten. Bi korronte hauek, batez ere Descartes eta Locke edo Hume-ren arteko eztabaidek, filosofiaren eta zientziaren alorrean aurrerapen handiak ekarri zituzten.

Iraultza Zientifikoa eta Metodo Esperimentala

Iraultza Zientifikoa, metodo esperimentalean oinarrituta, ezagutza tradizionalaren desegitea ekarri zuen prozesua da. XVI. mendeko Berpizkundean hasi eta XVIII. mendeko Ilustrazioan zehar, zientzia modernoaren sorrera ikusi zen, eta zientifikoki egiaztatutako ikerketa-metodoek paradigma zaharrak apurtu zituzten.

Kosmobisioaren Aldaketa: Geozentrismotik Heliozentrismora

Erdi Aroan, kosmobisio geozentrikoa zen nagusi, Lurra unibertsoaren erdigunean zegoelako ustean oinarritua. Hala ere, Kopernikok heliozentrismoa proposatu zuen, eta Galileok eta Keplerrek teoria hau zientifikoki babestu zuten, kosmosaren interpretazioa aldatuz.

Metodo Esperimentala eta Ikuspegi Mekanizista

Zientzia modernoaren sorrerak erlijio-sinesmenetan eta autoritatean zuen eragina handia izan zen. Aristotelesek munduaren antolaketa teleologikoaren ikuspegia proposatu zuen, non denak helburu bat lortzera baitzihoan. Hala ere, mekanizismoaren ikuspegiak, kausa eta efektuaren arabera antolatuak, ikuspegi teleologikoa ordezkatu zuen. Newtonen grabitazioaren legeak, ilargi-azpiko eta ilargi-gaineko munduen arteko bereizketa ezabatuz, unibertsoaren uniformetasuna sendotu zuen.

Aro Modernoan, unibertsoa makina handi baten antzera ulertzen zen, non elementuek ez zuten helburu jakinik, baizik eta kausa eta efektuen bidez elkarri eragiten zioten. Metodo esperimentala, behaketetan, hipotesien formulazioan eta esperimentazioan oinarrituta, fenomenoak aurreikusteko eta deskribatzeko tresna bihurtu zen. Horrela, fisika modernoaren oinarrizko printzipioek, objektibotasunaren eta erabilgarritasunaren bidez, fenomeno naturalak modu sistematikoan aztertzea ahalbidetu zuten.

Iraultza Zientifikoaren Ondorioak

Laburbilduz, Iraultza Zientifikoak eta metodo esperimentalak munduaren ulermena sakon aldatu zuten eta zientzia modernoaren sorrera bultzatu zuten. Geozentrismoa heliozentrismoak gainditu zuen, eta ikuspegi mekanizistak eta kausalak munduaren ordena berria erakutsi zuten.