Euskararen Aldaerak: Dialektoak, Euskalkiak eta Batua

Enviado por Comunidad Wikiteka y clasificado en Lengua y literatura

Escrito el en euskera con un tamaño de 3,11 KB

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

  • Lagunartekoa
  • Zaindua
  • Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei euskalki deritze. Gaur egun, hainbat euskalki ditugu; hala ere, testu zaharretara joz gero, ohartuko gara euskara zaharrean euskara batuagoa zela. Euskalkiak gerora gertatu diren hizkuntza-adarkatzeak izan dira, zehazki, euskal komunitatearen historian zehar gertaturiko zatiketa administratiboek eta urruntze politiko, sozial eta kulturalek eragindakoak.

Euskalkien Lehen Sailkapena (XIX. mendea)

Euskalkien lehen sailkapena Luis Luziano Bonaparte ikertzaile frantsesak egin zuen XIX. mendean, eta zortzi euskalki bereizi zituen:

  • Bizkaiera
  • Gipuzkera
  • Hego Nafarroa Garaia
  • Ipar Nafarroa Garaia
  • Mendebal Nafarroa Beherea
  • Ekialde Nafarroa Beherea
  • Lapurtera
  • Zuberera

Euskalkien Gaurkotutako Sailkapena (XXI. mendea)

XXI. mendean, Koldo Zuazo ikertzaileak sailkapen hura berrikusi eta gaurkotu egin zuen, eta bost euskalki bereizi zituen:

  • Mendebalekoa
  • Erdialdekoa
  • Nafar-lapurtarra
  • Nafarroa Garaikoa
  • Zuberotarra

Euskararen Estandarizazio Prozesua

Lapurtar klasikoek eta gipuzkerak zuten tradizio eta kultura handienak, eta prestigio horrek eragina izan zuen euskara batuan.

Estandarizazioaren Abiapuntua eta Eragileak

1968. urtean abiatu zen estandarizazio-prozesua, eragile nagusiak hauek izanik: Txillardegi, Gabriel Aresti eta Koldo Mitxelena.

Euskara Batuaren Hautaketa Irizpideak

Bi irizpideren arabera hautatu ziren euskara batuaren formak eta egiturak:

  1. Irizpide Historikoa eta Literarioa: Gehien idatzi/erabili zen hizkuntza aukeratu zen, hau da, testu idatzi eta inprimatuen arabera.
  2. Irizpide Geografiko-Demografikoa: Hiztun gehien eta komunitate trinkoena zuena lehenetsi zen (gipuzkera).

Euskara Batuaren Sorreraren Helburuak

Euskara batuaren sorreraren helburuak honako hauek izan ziren:

  1. Hiztunek erreferentziazko hizkuntza-eredu bat izatea.
  2. Ikaskuntza eta irakaskuntza erraztea, hiztun berriak bereganatu ahal izateko eta komunitatea sendotzeko.
  3. Esparru formaletan euskaraz aritzeko aukera izatea.