Kazimierz Przerwa-Tetmajer – Dekadentyzm, Sztuka dla Sztuki i Erotyzm w Wierszach Młodopolskich

1. „Koniec wieku XIX” – Kazimierz Przerwa-Tetmajer

ADRESAT LIRYCZNY: każdy człowiek współczesny podmiotowi lirycznemu. Podmiot utożsamia się z tymi ludźmi.

PODMIOT LIRYCZNY: przeżywa schyłek wieku, reprezentant pokolenia schyłkowców (człowiek przeżywający schyłek epoki i przekonany, że świat znajduje się w kryzysie). Przygnębiony, apatyczny, zniechęcony do życia, dekadent.

SYTUACJA I PROBLEMATYKA: samotny podmiot liryczny szuka sposobu na radzenie sobie z cierpieniem i złem świata. Rozważa kolejne postawy – bunt, pogardę, rozpacz, samobójstwo, walkę, rezygnację, wiarę w życie po śmierci czy ucieczkę w przyjemności – jednak wszystkie odrzuca jako nieskuteczne, brutalne lub dające tylko chwilową ulgę. Dochodzi do wniosku, że trwałe pokonanie cierpienia jest niemożliwe, a człowiek jest skazany na ciągłe zmaganie się z nim. Wizja ta nawiązuje do pesymistycznej filozofii Arthura Schopenhauera. Panuje tu przygnębiający nastrój bezsilności i braku wyjścia.

KONTEKSTY:

• Filozofia Schopenhauera: życie jest pełne cierpienia, a człowiek nie jest w stanie osiągnąć trwałego szczęścia.

2. „Nie wierzę w nic…” – Kazimierz Przerwa-Tetmajer

PODMIOT LIRYCZNY: dekadent, nie widzi sensu życia, negatywnie nastawiony do świata. Nihilista – przekonany, że nic nie ma znaczenia.

TYP LIRYKI: bezpośrednia, liryka wyznania.

SYTUACJA LIRYCZNA: monolog dekadenta bezsilnego wobec sił rządzących światem. Jego rozczarowanie wynika z poczucia bezsensu wszelkich działań i niemożności zaspokojenia ludzkich pragnień. Jedyną ucieczką od cierpienia staje się nirwana – stan całkowitego wyzbycia się pragnień.

KONTEKSTY:

• Filozofia Schopenhauera: niezaspokojone pragnienia są źródłem cierpienia, a ucieczką od nich jest nirwana.
• „Koniec wieku XIX”: podobnie ukazuje dekadencką bezsilność i brak sensu działania.
• „Hymn do nirwany”: podejmuje ten sam motyw pragnienia nirwany jako ucieczki od cierpienia i życia.

3. „Eviva l’arte” – Kazimierz Przerwa-Tetmajer

APOTEOZA SZTUKI – pochwała.
EVIVA L’ARTE – niech żyje sztuka.

PODMIOT LIRYCZNY: artysta młodopolski, kocha sztukę. Stoi w przeciwieństwie do postawy materialisty, gardzi tymi, którzy nie szanują i nie tworzą sztuki. Jest zbiorowy (my artyści), grupa artystów młodopolskich. Cyganeria artystyczna – grupa artystów, która skupia się wyłącznie na sztuce.

SYTUACJA LIRYCZNA: wiersz realizuje hasło „sztuka dla sztuki” – przedstawia ją jako najwyższą, wręcz świętą wartość, a poetę jako kapłana poświęcającego dla niej dobra materialne. Artysta to wybitna jednostka stojąca ponad prawem, społeczeństwem i zwykłymi ludźmi. Tekst ukazuje konflikt artysty z filistrem (człowiekiem przedkładającym materializm i wygodę nad piękno i wolność). Podmiot porównuje artystów do jesiennych liści (unikalność) oraz orłów ze złamanymi skrzydłami (wielki talent ograniczany przez społeczeństwo).

KONTEKSTY:

• „Wielka Improwizacja” (Dziady cz. III): Konrad, podobnie jak poeci wiersza, uważa się za jednostkę wybitną i wyższą od reszty.
• „Exegi monumentum” (Horacy): sztuka jako najwyższa wartość zapewniająca artyście nieśmiertelność.
• „Pieśń XXIV” (Jan Kochanowski): przekonanie o niezwykłości poety i wiecznej trwałości jego twórczości.

4. „Lubię kiedy kobieta…” – K.P.T.

Erotyzm – polega na czysto fizycznym, bezwstydnym i zmysłowym ujęciu aktu seksualnego, które jest całkowicie oderwane od głębszych uczuć czy miłości emocjonalnej.

Eros i tanatos – Eros: pożądanie, zmysłowość, namiętność seksualna. Podmiot skupia się na fizycznym aspekcie relacji z kobietą, a nie na miłości. Tanatos: śmierć, przemijanie, zatracenie. Wiersz pokazuje moment po spełnieniu pożądania, kiedy pojawia się osłabienie, bezwład, niemal utrata świadomości.

Mizoginizm – w utworze polega na przedstawieniu kobiety wyłącznie jako obiektu pożądania i zaspokojenia męskich potrzeb. Kobieta nie ma własnego zdania ani znaczenia jako osoba – liczy się tylko jej ciało i wygląd.

SYTUACJA LIRYCZNA: podmiot liryczny opisuje akt miłosny, skupiając się początkowo na kobiecie (jej ustach, oddechu), lecz w rzeczywistości stawiając w centrum samego siebie. Nie angażuje się emocjonalnie – po akcie zasypia, czując wolność i dystans, podczas gdy kobieta zmagająca się z obyczajowym tabu odczuwa wstyd i poczucie winy z powodu własnego pożądania. Podmiot pozostaje całkowicie obojętny na jej uczucia oraz rozterki, traktując ją jako jedną z wielu chłodno wykorzystywanych partnerek.