Nafar-Lapurtar Euskalkia: Fonetika, Morfologia eta Sintaxia

Enviado por Comunidad Wikiteka y clasificado en Lengua y literatura

Escrito el en euskera con un tamaño de 3,08 KB

Ezaugarri Fonetiko-Fonologikoak

Bokalak

  1. Euskarak bere-berea duen bokal-sistema da nagusi: /a, e, i, o, u/ fonema bokalikoak.
  2. Bokal alternantzia: Ipar Euskal Herri osoan, m, n eta ñ sudurkarien aurrean o > u (Adibidez: hondar > hundar).
  3. Frantsesez e mutuz eta kontsonantez bukatzen diren hitz askori a eransten zaie Ipar Euskal Herrian.
  4. Bokal elkarketak (Diptongoak):
    • Beheranzko diptongoak dira ohikoenak: ai, ei, oi, au, eu.
    • Goranzko diptongoak ere ohikoak dira ekialdean: ja, je, jo, ju, wa, we.

Diptongoetan aldaketak ager daitezke; lehenengo biak dira ekialdeko euskalkietan ohikoenak eta aditzaren itxura aldatzen dute.

Kontsonanteak

  1. Txistukariak: Hitz hasieran tx- duten lekuan x- agertzen da: xerri, xoko, xirula, ximenea, xori, xanpiñon...
  2. Neutralizazioa: l, n eta r ondoren z > tz eta s > ts egiteko joera Euskal Herri osoan.
  3. Y fonema: Nafar-Lapurtarrean y ahoskatzen da: yan, yakin, yoan.
  4. Hasperena (h): h fonema ahoskatu egiten da Iparraldean, baina atzera egiten ari da.
  5. Bustidura:
    • Automatikoa (ts, n, l, t, ld, lt): Nafar-Lapurtar gehienek ez dute bustidura mota hau garatu, baina bazterreko bi hizkera salbuespen dira: Nafarroa Behereko ekialdea eta Lapurdiko kostaldeko hizkera. Nafar-Lapurtarrean maileguak ere saihestu egiten dira.
    • Adierazkorra: Hiztunak nahita egiten duena, esanahi berezia emateko. Euskalki guztietan ematen da, mendebaldean izan ezik: muxu, amoña, polit-politta, bello-bello.

Ezaugarri Morfologikoak

Izenordainak

  • Nehor ('inor') eta neun ('inon') bezalako aditzondoak agertzen dira.
  • Izenordain indartuak: nihaur, hihaur, guhaur...

Atzizkiak

-ÑO da euskalki honetako atzizki txikigarria.

Deklinabidea

  1. Noren singularrean: -aren > -ain.
  2. Norekin: -kilan.
  3. -endako / -entzat.
  4. Nondik: -etarik eta -etaik.

Aditza

Aspektuak:

  1. Burutu gabea: -iten.
  2. Gertakizun aspektuan: -en edo -eroren.
  3. Ahalera egiteko: -tzen + ala (Adibidez: ikasten izan ahal dut).

Ezaugarri Sintaktikoak

Kausazko Perpausak

  • Ekialdean: -kotz, -elakotz, -tekotz (Adibidez: nahi zuelakotz, zu ikustekotz).
  • Aditzen -ki atzizkia erabiltzen da kausa edo azalpena adierazteko.

Denborazko Perpausak

-elarik erabiltzen da ia beti (Adibidez: Gu gazteak ginelarik).