Euskal Fonetika eta Fonologia: Azalpen Sakona

Enviado por Comunidad Wikiteka y clasificado en Lengua y literatura

Escrito el en euskera con un tamaño de 2,9 KB

FONEMA: Ahoskatu aurretik soinuez dugun irudi abstraktu eta mentalari deritzo fonema. Fonemak soinu idealak dira, hizkuntza mailakoak. Esanahirik ez badute ere, hitzen esanahia aldatzeko gaitasuna dute. Adibidez: Hala, urde eta urte. Euskarak 29 fonema ditu.

FONOLOGIA: Fonemez arduratzen den hizkuntzalaritzaren atala da, eta fonemak barra bitartean -//- ematen dira.
SOINUA EDO ALOFONOA: Hitz egitean erabiltzen ditugun soinuei deritzegu alofono. Izaera fisikoa dute eta izan liteke hizkuntza bateko soinu batzuk beste ezein hizkuntzatan ez izatea.
FONETIKA: Arduratzen da fenomeno akustikoez -zerbait fisikoa, beraz-, eta kortxete bitartean -[]- ematen dira gramatiketan.
LETRA: Fonemak idatziz adierazteko balio duten zeinuak dira. Euskal alfabetoak 27 letra ditu ts tz tx tt alde batera utzita.


EUSKAL FONEMAK

1- BOKALAK:

Euskaraz 5 fonema bokaliko ditugu.

AurrekoaErdikoaAtzekoa
Itxia edo goikoaiu
Erdikoaeo
Irekia edo behekoaa

Tinbre alternantziak ditugu euskaraz:

  • a/e: baltz - beltz
  • o/u: honekin - hunekin
  • i/u: ile - ule
  • e/i: erten - irten


2- DIPTONGO ETA HIATOAK:

Diptongoa i edo u bokalek beste bokalekin silaba berean konbinatuz osatzen duten talde fonikoari deritzo. Bi mota daude:

1- Beheranzko diptongoak:

ai, ei, oi, au, eu. Euskal jatorrikoak dira eta beti silaba bat osatzen dute. (mahai, hogei, oihan, gauza...)

2- Goranzko diptongoak:

ia, ie, io, ua, ue. Azkeneko hau normalean kontsonante bihurtzen da. Normalean, diptongoa saihestuz, hiatoa egitera jotzen da, bi bokalak bi silabatan ahoskatzera alegia.


3- HERSKARIAK:

/p, t, tt, k/ (ahoskabeak) eta /b, d, dd, g/ (ahostunak).

a) Errealizazioa:

Soinua ahoskatzean, ahoan gertatzen den aire-pasaia osoki ixten dute fonema hauek, dela ezpainetan (/p/ eta /b/), dela hortzetan (/t/ eta /d/), dela sabaian (/tt/ eta /dd/), dela ahosabai bigunean (/k/ eta /g/).

Bokalarteko fonema ahostunak -/b, d, g/- galtzea guztiz normala da. Adibidez: dago - dao - do.