Ezagutzaren Teoria eta Ezagutza Zientifikoa

Ezagutza eta interesa

Jürgen Habermas filosofo alemaniarrak zientzien sailkapen bat egin zuen, ikerketa gidatzen zuen interesaren arabera.

Edozein ezagutzaren atzean interes bat dago.

• Interes teknikoa: Helburua natura menderatzea da. Adibidez: fisika eta natura-zientziak.
• Interes praktikoa: Helburua beste pertsonekin komunikazioa izatea da. Adibidez: giza zientziak, historia, ekonomia.
• Interes emantzipatzailea: Helburua inor besteren menpe egongo ez den gizarte-eredu ekonomiko eta politiko bat sortzea da. Adibidez: gizarte zientziak eta filosofia.

1. Ezagutzaren Teoria

Filosofian, ezagutzaz arduratzen den arloa epistemologia da. Ezagutzarekin zerikusia duen dena aztertzen du.

Hainbat galdera sortzen dira ezagutzaren inguruan: Zer da ezagutza?, ezagutza-mailak, ezagutza-tresnak, ezagutzaren mugak...

1.1. Ezagutza kontzeptua eta ezagutza-mailak

Gertaeren ezagutza: Gertaera bakoitza zehazki eta zer ordenatan gertatu den eta zer ondorio eragin zituen kontatzen duen narrazioa da.

Ezagutza errealitatearen azalpen bat da, eta hura hobeto ulertzen laguntzen digu. Ez da erraza ezagutza zer den definitzea, jakintza mota guztiak ez direlako berdinak eta ez direlako maila berekoak.

Ezagutza-mailak

• Iritzia: Ikuspuntu subjektiboa da. Baieztatzen dugunean, gure sinesmenetan, desiratan eta abarretan oinarritzen da. Ezin dugu ziurra denik esan; beraz, ezin dugu beste pertsona baten aurrean frogatu.
• Ustea:
  • Zalantzazkoa: Ezin dugu guztiz ziurtzat eman, zalantzak ditugulako. Ez da sendoa.
  • Asertiboa: Frogatua ez izan arren, ziurtzat ematen dugu, arrazoi sendoak ditugulako, baina ezin dugu besteen aurrean frogatu. Frogatu ez izanak bereizten du egiazko ezagutzatik.
• Ezagutza: Erabateko ziurtasuna dugu eta frogatu egin dezakegu. Objektiboa da: guztiek onartu behar dute, eta ez nik soilik.

1.2. Ezagutzaren tresnak

Gure gaitasun kognitiboak (gaitasun intelektualak, elkarrekin lan egiten dutenak) inguratzen gaituen errealitatea ezagutzeko tresnak dira.

• Pertzepzioa: Zentzumenen bidez jartzen gara errealitatearekin harremanetan. Zentzumenen datuak (usainak, koloreak...) antolatu eta interpretatzen ditugu. Horrela, kanpoko objektuaren irudi bateratu eta koherente bat sortzen dugu.

Amona bat edo neska gazte bat ikusten da.

• Memoria: Irudiak gordetzeko eta berreskuratzeko gaitasuna da, eta ikasteko erabiltzen da. Denborarekin, ahaztea edo esperientziak berreskuratzeko ezintasuna gertatzen da. Pertsona izaten jarraitzeko eta gure identitateari eusteko ere balio du.
• Irudimena: Irudi berriak askatasun handiagoz sortzeko gaitasuna da.
  • Erreproduzitzailea: Memoriarekin batera, errealitatea irudikatzen saiatzen da (adibidez, boligrafo bat).
  • Sortzailea edo fantastikoa: Irudi berriak sortzen, asmatzen edo aurreikusten ditu (errealitateaz gaindiko beste mundu bat sortzeko gaitasuna).
• Inteligentzia: Informazioa pentsatzeko, ulertzeko, lantzeko eta arazoak konpontzeko gaitasuna da. Aukera guztien artean onena aukeratzeko edo arazo bati aurre egiteko balio du. Gizakion inteligentzia gaitasun sinbolikoa da.

1.3. Epistemologia kantiarra

Immanuel Kantek (XVIII. mendea) ezagutzaren prozesuaren azalpen bat eman zuen. Bertan, XVII. mendeko arrazionalismoaren eta enpirismoaren baliozko ideiak jaso zituen, bien arteko desadostasuna gainditzeko asmoz.

Hiru giza gaitasunek hartzen dute parte ezagutza-prozesuan:

• Sentsibilitatea: Gizakiok sentsazioak jaso eta, ondoren, hauteman egiten ditugu. Hori da sentsibilitatea.
  • Kanpoko datuak jasotzen ditu.
  • Ezagutzea informazio berria lortzea da.
  • Datuak espazioko puntu eta denbora-une jakin batean kokatzen ditu.
• Adimena: Gure sentsibilitateak hartzen dituen datuak loturarik gabeak dira. Beharrezkoa da sintesi bat egin dezakeen beste gaitasun bat; hau da, era kaotikoan dauden pertzepzio horiek guztiak bilduko eta ordenatuko dituen gaitasun bat. Kanti honi fenomeno enpiriko deitu zion. Kategoriak jaiotzetiko kontzeptu ez-ikasiak dira, informazioa egituratzeko balio dutenak. Oztopo batekin topatzen direnean, ezin dira kategoriak aplikatu, espazio-denboran kokatuta ez daudelako. Kategoriak ideietan aplikatzen ditugunean, gauza bat zein haren aurkakoa frogatzeko balio dute.
• Arrazoimena: Arrazoimenak gauzen zergatiaz etengabe galdetzera bultzatzen gaitu. Zergatien katea amaigabea izan daiteke, baina arrazoimenak ezin du amaigabetasunean pentsatu. Arrazoimenak ideia metafisikoak (Kanten arabera) sortzen ditu, eta hauek gizakiak errealitatea azaltzeko etengabe erabiltzen dituen ideiak dira (ez dute esperientzian jatorria). Hiru ideia metafisikoen galderak:
  • Zenbaterainoko askatasuna dugu gauzak egiteko?
  • Zer zentzu aurki diezaiokegu munduari? Ba al da etorkizunik heriotzaren ondoren?
  • Ba al da den guztiari batasuna ematen dion izaki unibertsal edo errealitate kosmikorik?

Izan ere, enpiristek ziotenez, esperientziarik gabe ez dago ezagutzarik; baina kategoriarik (adimenaren jaiotzetiko kontzeptuak) gabe ere ezinezkoa da ezagutza eskuratzea.

1.4. Arrazionaltasun teorikoa eta praktikoa

• Arrazoimenaren erabilera teorikoa: Errealitatea ezagutzeko eta judizioak eratzeko da, ezagutza objektiboa lortzeko. Hiru ezagutza mota daude:

  • Eguneroko bizitzan ikusten ditugun ohiko gertaerak adierazten dituztenak.
  • Ezagutza zientifikoak: gauzak nola funtzionatzen duten esaten duten legeak eta teoriak.
  • Teorema logikoak eta matematikoak: ez dituzte gertaera enpirikoak (frogak) adierazten.

• Arrazoimenaren erabilera praktikoa: Zein ekintza diren onak eta zein ez diren moralki aukeratzeko gure gaitasuna da. Honen eginkizuna inperatiboak (aginduak) eratzea da.

• Baliozkotasun unibertsala duten inperatiboak edo aginduak adierazten ditu.

  Adibidez: "Joka ezazu beti gizakia helburutzat hartuz, eta ez inoiz bitartekotzat soilik".

  Hau da, inoiz ez erabili inor zuri interesatzen zaizuna lortzeko tresna huts gisa; pertsonaren duintasuna errespetatu behar da.

• Giza ekintza bat etikoa izateko, ekintza hori desinteresatua izan behar du. Sari bat lortzeagatik edo zerbait irabazteagatik soilik egiten badugu ekintza bat, gure ekintza etikaren eremutik kanpo geratzen da: logika merkantilista dago atzean.

Betebeharraren zentzuari men eginez eta inperatiboa errespetatuz soilik da ekintza bat morala.

1.5. Ezagutzaren mugak

Ezagutza izateko posibilitatea

• Dogmatismoa (Descartes): Ezagutza ziurra eta unibertsala eskura dezakegu, eta hari buruzko ziurtasun osoa izan. Gure ezagutza progresiboki eta etengabe zabaltzeko posibilitatea dagoela defendatzen du. Jarrera filosofikorik baikorrena da.
• Eszeptizismoa: Zalantzan jartzen du ea baden ezagutza sendo eta ziurrik, eta horrelako ezagutzarik dagoenik ukatzen du. Ezagutza ziur eta sendo bat nahi izatea lortu ezinezko desira bat dela diote. Pirron jotzen da lehen eszeptikotzat. Errealitateari buruzko usteak sentsazioetan oinarritzen dira, eta sentsazioak aldakorrak direnez, ezin dute ezagutza sendo eta ziurra eman.
• Kritizismoa (Kant): Dogmatismoaren eta eszeptizismoaren arteko jarrera da. Ezagutza posible dela uste du, baina etengabe berrikusi eta kritikatu behar da.
• Erlatibismoa (egia erlatiboa da): Ez dago egia absoluturik. Ezagutza objektibo eta unibertsala lor daitekeenik ukatzen du, uste baitu iritzi partikularrak ematera soilik irits gaitezkeela. Garai eta kultura jakin batean egia dena ez da egia beste batean. Sofistak jotzen dira erlatibismoaren gurasotzat.
• Perspektibismoa (Ortega y Gasset): Erlatibismoaren alderdi askorekin bat etorri arren, ez du egia absolutua lortzeko posibilitate teorikoa baztertzen. Ezagutzen duen banako edo talde bakoitzak ikuspuntu edo ikusmolde partikular batetik ezagutzen du.

2. Ezagutza Zientifikoa

2.1. Zientziaren sorrera

Gizakiak sinetsi zuenean fenomeno naturalek sistema ordenatu bat zutela, orduan sortu zen zientzia.

K.a. VI. mendean (Grezian) ezagutza arrazionala sortu zen; garai hartan, zientzia eta filosofia bereizezinak ziren. XVI-XVII. mendeetan, zientzia filosofiatik banandu zen. Iraultzaren protagonistak Koperniko, Kepler, Galileo eta Newton izan ziren, ordura arte zegoen munduaren irudia aldatu zutelako.

2.2. Zientziaren ezaugarriak

Galileo jotzen da lehen zientzialari modernotzat, zientzia ulertzeko modu berri bat sortu zuelako, bi ezaugarritan oinarritua:

• Esperimentazioa: Ikertu nahi den fenomenoa isolatu eta aldagai erabakigarriak bakarrik mantentzen dira. Galileo esperimentuak antolatzen lehenetarikoa izan zen. Horretaz gain, azterketak egiteko tresnak erabiltzen hasi zen, esaterako, teleskopioa.
• Matematizazioa: Natura azaltzeko funtzio matematikoak erabil daitezke, naturako fenomenoak erregularrak direlako. Kuantifikazioari esker, behaketak zehaztasun handiagoz azaltzeko aukera dugu.

2.3. Zientzien sailkapena

• Zientzia formalak: Aztergaiak ez dira munduko gertaerak, baizik eta sinboloen arteko erlazioak. Sistemaren barne-koherentzian oinarritzen dira. Adibidez: matematika eta logika.
• Zientzia enpirikoak: Munduko gertaerak eta haien arteko loturak aztertzen dituzte. Eduki enpirikoa dute, behaketan eta esperientzian oinarrituta. Baieztatzen dutena esperientziaren bidez frogatu behar da. Bi mota daude:
  • Natura-zientziak: Errealitate naturala aztertzen dute. Adibidez: fisika, kimika, genetika, biologia, geologia...
  • Giza eta gizarte-zientziak: Gizartearen eta gizarteen errealitatea aztertzen dute. Adibidez: historia, ekonomia, soziologia, psikologia.

2.4. Metodo zientifikoak

Metodo zientifikoa zientzialariek ezagutza eskuratzeko erabiltzen duten prozedura da.

2.4.1. Metodo deduktiboa

Kasu orokorretatik ondorio partikularrak ateratzen dira.

Adibidez: Gizaki guztiak hilkorrak dira. Sokrates gizakia da. Beraz, Sokrates hilkorra da.

2.4.2. Metodo induktiboa

Kasu partikularretatik ondorio orokorrak ateratzen dira.

Adibidez: Sokrates hilkorra da. Platon hilkorra da. Descartes hilkorra da. Kant hilkorra da. Beraz, gizaki guztiak hilkorrak dira.

2.4.3. Metodo hipotetiko-deduktiboa

Indukzioaren datu enpirikoak eta dedukzioaren orokortasuna eta sendotasuna bateratzen ditu. Ezagutza eskuratzeko prozesua honako hau da:

1. Arazoa zehaztu: Gizakiari arazoak eragiten dizkion egoera bat detektatzen da.
2. Hipotesia formulatu: Azalpen posible bat proposatzen da, eta azalpen horrek jarrera zientifikoarekin bat etorri eta koherentea izan behar du.
3. Ondorioak deduzitu: Hipotesiak zer ondorio izango lituzkeen deduzitzen da.
4. Hipotesia kontrastatu: Aurreikusitako ondorioak betetzen diren edo ez aztertu behar da, errealitateari begiratuz.
5. Hipotesia ezeztatu: Aurreikusitako ondorioak betetzen ez direnean, hipotesia ezeztatu egin behar da, eta, gero, beste hipotesi bat formulatu eta prozesu guztia berriz hasi behar da.
6. Hipotesia baieztatu: Aurreikusitako ondorioak betetzen direnean, hipotesia baieztatuta geratzen da.
7. Emaitzak eskuratu: Lege edo teoria berri bat formulatzen da, edo aurretik proposatuta zegoen teoria bat baieztatzen da.

Indioilar induktibistaren istorioa

Indioilar honek etxaldean eman zuen lehenengo goizean konturatu zen jateko ordua goizeko bederatzziak zirela. Nolanahi ere, bera induktibista fina zenez, ez zuen berehalako ondoriorik atera. Gertaeraren behaketa kopuru handi bat egin arte itxaron zuen: asteazkenean eta ostegunean bederatzietan jaten zuen, hotza eta beroa egiten zuenean, egun euritsu eta eguzkitsuetan… Azkenean, bere kontzientzia induktibistak honako hau ondorioztatu zuen: "Beti jaten dut goizeko bederatzietan". Baina, ai ene! Laster ikusi zuen konklusio hura faltsua zela, Eguberri bezperan janaria eman beharrean, lepoa moztu baitzioten.