Giza Gorputzaren Funtzioak: Elikadura, Digestioa, Arnasketa, Zirkulazioa eta Iraizpena

Gaia: Giza Elikadura

Elikadura

Bizirik mantentzeko, organismoek kanpotik elikagaiak hartu behar dituzte. Hauetatik materia eta energia lortzen dute. Energia lortzeko, zelulek arnasketa zelularra egiten dute; horrela, bakoitzak bizitzeko behar duen materia eta energia eskuratzen du.

Digestioa

Ahotik hartutako elikagaiak digestio-sistemara bideratzen dira, tutu bat dena. Digestioaren eginkizuna elikagaiak digeritzea da: hau da, elikagaiak soildu, sinplifikatu eta xurgatzeko prestatzea, odolera pasa daitezen. Xurgatzen ez den guztia uzkitik kanporatzen da.

Arnasketa

Arnasketan, kanpotik airea hartzen da, bizirauteko ezinbestekoa baita. Zelulek arnasketa zelularra egiten dute. Arnasketaren helburua airearen eta odolaren arteko gasen trukea egitea da, aireko oxigenoa odolera pasatzeko. Zelulek arnasketa zelularra egiteko, oxigenoa odoletik hartzen dute eta, hondakin gisa sortutako karbono dioxidoa, odolera isurtzen dute.

Zirkulazioa

Odola zelulez eta plasmaz osatutako likido gorria da. Odol-hodietatik zirkulatzen du, bihotza izanik eragile nagusia. Odola zelula guztiekin harremanetan dago, behar dituzten substantzien trukea egiteko.

Iraizpena

Zelulek sortutako hondakinak odolera isurtzen dira. Odola hondakinez garbitzen da etengabe. Giltzurrunak dira iraizte-prozesuaren arduradun nagusiak.

Gizakiaren Digestio Sistema

Organismoak materia eta energia behar ditu bizitzeko. Digestio-sistemaren helburua elikagaiak eraldatzea eta xurgatzea da. Osagaiak digestio-hodia eta hari lotutako guruinak dira.

Funtzioa

Digestio-sistemaren funtzioa elikagai konplexu eta disolbaezinak substantzia sinple eta disolbagarri bihurtzea da, heste meharrak xurgatu ahal izan ditzan. Xurgatzen ez dena uzkitik kanporatzen da.

Digestio-hodia eta Lotutako Guruinak

Digestio-sistemak digestio-hodia eta hari lotutako guruinak (adibidez, listu-guruinak, pankrea, gibela) barne hartzen ditu. Guruinek organismoak behar dituen substantziak sintetizatzen edo jariatzen laguntzen dute digestio-prozesuan.

Digestio-hodia tutu luze bat da, mutur bakoitzean irekidura bat duena: ahoa (sarrerakoa) eta uzkia (irteerakoa).

Digestio-hodiaren Atalak eta Prozesua

Digestio-prozesua hurrengo ataletan gertatzen da, ordena honetan:

• Ahoa
• Faringea
• Hestegorria
• Urdaila
• Heste meharra
• Heste lodia
• Uzkia

Atalen Azalpena

Ahoa

Ahoan hortzak eta mihia daude. Mihia gihar-organo bat da, elikagaiak nahasten eta dastamena jasotzen laguntzen duena. Hortzak pieza gogorrak dira, hortz-albeoloetan txertatuta daudenak, eta elikagaiak mozteko, txikitzeko eta birrintzeko funtzioa dute, muskulu mastekatzaileen laguntzaz.

Faringea

Faringea arnas aparatuak eta digestio-aparatuak partekatzen duten hodia da. Elikagaiak laringera (arnasbidera) ez pasatzeko, epiglotis izeneko balbula bat du.

Hestegorria

Hestegorriak gutxi gorabehera 25 cm-ko luzera du eta urdailean amaitzen da. Bere mugimendu peristaltikoei esker, elikagaia urdailerantz bultzatzen da.

Urdaila

Urdailak zaku-itxura du. Hestegorriarekin kardia izeneko esfinterraren bidez komunikatzen da, eta heste meharrarekin, berriz, piloro izeneko esfinterraren bidez. Urdailaren paretetan hainbat motatako guruinak daude, urdail-urina jariatzen dutenak.

Heste Meharra

Heste meharrak 6-7 metroko luzera izan ohi du eta hiru zati nagusi ditu: duodenoa, jeiunoa eta ileona. Heste meharra heste lodiarekin komunikatzen da.

Heste Lodia

Heste lodia, berriz, 1,5 metro inguruko luzera du. Atal hauek ditu: itsua, kolona (goranzkoa, zeharkakoa, beheranzkoa eta sigmoidea) eta ondestea.

Digestio Kimikoa eta Xurgapena

Elikagaiek askotariko konposizioa dute:

• Gluzidoak (adibidez, azukreak, almidoia)
• Lipidoak (adibidez, olioak, gantzak)
• Proteinak (adibidez, haragian, arrainetan)
• Ura
• Gatz mineralak
• Bitaminak

Digestio-hodian zehar, elikagaiak molekula sinpleago bihurtzen dira prozesu mekaniko (adibidez, murtxikatzea) eta kimikoen (entzimak) bidez.

Xurgapen-prozesuaren bidez, lortutako substantzia nutritibo sinpleak heste meharreko paretetatik odolera eta linfara pasatzen dira. Digeritu ezin dena (hondakinak) heste lodira bideratzen da, eta, azkenik, uzkitik kanporatzen da gorotz moduan.

Digestioaren Hasiera Ahoan: Murtxikatzea eta Listua

Murtxikatzean, elikagaiak zatitu eta listuaz hezetzen dira. Mihiak, dastamen-papilei esker, zaporeak hautematen ditu. Zaporea atsegina denean, listu-jariatzea handitu daiteke. Listua elikagaiak lubrifikatu eta partzialki disolbatzen dituen likidoa da, irensketa eta garraioa errazteko. Listuak entzima bat du, ptialina (edo amilasa), almidoiaren digestio kimikoa hasten duena.

Listuarekin nahastean, elikadura-boloa sortzen da. Irenstean, boloa faringetik hestegorrira pasatzen da, eta hortik urdailera iristen da. Urdailean, elikadura-boloa urdail-urineko osagaiekin nahasten da (azido klorhidrikoa eta entzima gastrikoak, hala nola pepsina).

Digestioa Urdailean eta Heste Meharrean

Urdailean, elikadura-boloa ordubete batzuetan egon daiteke, eta pixkanaka kimo izeneko ahi erdi-likido bihurtzen da. Kimoa duodenora (heste meharraren lehen zatia) iristen da. Kimoaren azidotasunak pankrea-urinaren jariatzea estimulatzen du; pankrea-urinaren funtzioetako bat kimoaren azidotasuna neutralizatzea da, heste meharreko entzimek lan egin dezaten.

Gibelean ekoitzitako behazuna ere duodenora isurtzen da, eta gantzen digestioan laguntzen du.

Heste meharrean gertatzen da digestio kimikoaren zatirik handiena eta mantenugaien xurgapen nagusia. Digeritu gabeko substantziak heste lodira pasatzen dira. Bertan, ura eta gatz mineral batzuk xurgatzen dira, eta hondakinak trinkotu egiten dira gorotzak eratzeko, azkenik uzkitik kanporatzeko.

Arnas Sistema

Arnas sistemaren osagaiak hauek dira: sudurra (eta sudur-hobiak), faringea, laringea, trakea, bronkioak eta birikak.

Arnas sistemaren funtzioa airetik oxigenoa hartzea da, odolera pasa dadin eta, ondoren, zelula guztietara garraiatua izan dadin. Zeluletan, oxigenoak elikagaien errekuntza (arnasketa zelularra) ahalbidetzen du, organismoaren funtzio desberdinetarako behar den energia (ATP) lortzeko.

Prozesu horretan CO₂ (karbono dioxidoa) askatzen da hondakin gisa, eta odolak biriketara garraiatzen du kanporatua izateko.

Arnas Sistemaren Funtzionamendua

Bizi-funtzioetarako, zelulek elikagaien errekuntzatik (metabolismoa) lortzen den energia behar dute. Errekuntza horretarako oxigenoa ezinbestekoa da, eta arnasketaren bidez lortzen da. Oxigenoa hartzeko eta karbono dioxidoa kanporatzeko prozesua arnas aparatuak gauzatzen du.

Arnas Bideak

Arnas sistemaren organo nagusiak arnas bideak eta birikak dira. Arnas bideek birikak kanpoaldearekin komunikatzen dituzte.

• Sudur-hobiak: Sudur-trenkadak bereizten ditu bi sudur-hobiak. Aho-barrunbetik ahosabaiak bereizten ditu. Kanpoaldearekin sudur-zuloen bidez komunikatzen dira. Aireak sudur-hobietako mukosarekin kontaktuan jartzean, berotu, hezetu eta iragazi egiten da (partikula handienak harrapatuz).
• Faringea: Airea sudur-hobietatik faringera pasatzen da, digestio-aparatuarekin partekatzen den atala.
• Laringea: Faringetik, airea laringera doa. Bertan ahots-kordak daude.
• Trakea: Laringearen ondoren, airea trakeara iristen da, kartilagozko eraztunez osatutako hodi bat.
• Bronkioak eta Bronkioloak: Trakea bi bronkio nagusitan banatzen da, birika bakoitzean bat sartuz. Bronkioak behin eta berriz adarkatzen dira, gero eta hodi txikiagoak eratuz: bronkioloak. Azken hauek ez dute kartilagorik eta are gehiago txikitzen dira.

Birikak

Birikak arnas aparatuaren organo nagusiak dira, baina beren kabuz ez dira mugitzen (muskulu interkostalek eta diafragmak eragiten dute arnasketa-mugimendua). Bi birika ditugu, torax-barrunbean kokatuak:

• Eskuineko birika: Handiagoa da eta hiru lobuluz (goikoa, erdikoa eta behekoa) osatuta dago.
• Ezkerreko birika: Txikiagoa da (bihotzari lekua uzteko) eta bi lobulu (goikoa eta behekoa) ditu.

Birika bakoitza pleura izeneko mintz bikoitz batek estaltzen du. Bi pleura-orrien artean likido pleurala dago, biriken mugimendua errazten duena.

Albeoloak

Bronkiolo terminalek oso diametro txikia dute eta albeolo-zakuetan amaitzen dira. Albeolo-zakuak birika-albeolo ugariz osatuta daude. Albeoloak pareta meheko poltsatxo txikiak dira, odol-kapilar sare batez inguratuta daudenak. Bertan gertatzen da gasen trukea (oxigenoa odolera eta karbono dioxidoa albeoloetara).

Gizakiaren Zirkulazio Sistema

Zirkulazio-sistemaren funtzio nagusia substantziak gorputz osoan zehar garraiatzea da (elikagaiak, oxigenoa, hormonak, hondakinak, etab.).

Osagaiak hauek dira:

• Organo ponpatzailea: Bihotza.
• Banaketa-hodiak: Odol-hodiak (arteriak, zainak eta kapilarrak).
• Likido zirkulatzailea: Odola.

Bihotza

Bihotzak lau barrunbe ditu:

• Bi aurikula (goikoak): eskuineko aurikula eta ezkerreko aurikula.
• Bi bentrikulu (behekoak): eskuineko bentrikulua eta ezkerreko bentrikulua.

Eskuineko aldean aurikula bat eta bentrikulu bat daude, eta ezkerreko aldean beste horrenbeste.

Odolaren Ibilbidea (Zirkulazio Bikoitza)

Odolak bi zirkuitu nagusi egiten ditu:

1. Zirkulazio txikia edo biriketakoa:
   • Odola eskuineko bentrikulutik birika-arteriaren bidez biriketara ponpatzen da.
   • Biriketako kapilarretan gas-trukea gertatzen da (CO₂ askatu eta O₂ hartu).
   • Oxigenatutako odola birika-zainen bidez ezkerreko aurikulara itzultzen da.
2. Zirkulazio handia edo sistemikoa:
   • Ezkerreko aurikulatik odola balbula mitraletik pasatuz ezkerreko bentrikulura iristen da.
   • Ezkerreko bentrikuluak odola aorta arteriara ponpatzen du, eta hortik gorputzeko organo eta ehun guztietara banatzen da.
   • Organoetako kapilarretan substantzien trukea gertatzen da (O₂ eta mantenugaiak utzi, CO₂ eta hondakinak jaso).
   • Desoxigenatutako odola kaba zainen bidez eskuineko aurikulara itzultzen da.
   • Eskuineko aurikulatik odola balbula trikuspidetik pasatuz eskuineko bentrikulura iristen da berriro, zikloa osatuz.

Zirkulazio Sistemaren Ezaugarriak

Lehen aipatu bezala, zirkulazio-sistemaren osagaiak odol-hodiak, bihotza eta odola dira. Bere funtzio nagusia substantziak (oxigenoa, mantenugaiak) arnasketa- eta digestio-guneetatik zeluletara garraiatzea da, eta zeluletan sortutako hondakinak iraizketa-organoetara eramatea.

Odolak garraiatzen ditu, besteak beste:

• Oxigenoa eta karbono dioxidoa.
• Mantenugaiak (glukosa, aminoazidoak, etab.).
• Hondakin metabolikoak (urea, azido urikoa, etab.).
• Hormonak.
• Zelula immunologikoak eta antigorputzak.

Gizakiaren zirkulazio-aparatua honelakoa da:

• Osoa: Odol benosoa eta arteriala ez dira nahasten bihotzean (eskuineko eta ezkerreko aldeak banatuta daudelako).
• Hertsia: Odolak beti odol-hodien barruan zirkulatzen du, ez da ehunetara zuzenean isurtzen.
• Bikoitza: Bi zirkuitu bereizi ditu (txikia edo biriketakoa, eta handia edo sistemikoa), lehen azaldu bezala.

Koagulazioa odolaren propietate garrantzitsua da: odol-hodi bat hausten denean, odola gatzatu egiten da tapoi bat sortuz, odoljarioa gelditzeko eta zauria ixteko.

Odol-Hodiak

Hiru odol-hodi mota nagusi daude: arteriak, zainak eta kapilarrak. Egitura eta lodiera desberdinak dituzte, beren funtzioaren arabera.

• Arteriak: Odola bihotzetik organoetara eramaten duten hodiak dira. Normalean oxigenatutako odola garraiatzen dute (birika-arteria izan ezik). Bihotzetik urrundu ahala adarkatzen dira, eta haien diametroa (kalibrea) txikitzen doa. Azken adarkadura meheenei arteriolak deitzen zaie. Arterien paretak lodiak eta elastikoak dira, bihotzaren ponpaketak sortzen duen presio altuari eusteko.
• Zainak (edo Benak): Odola organoetatik bihotzera itzultzen duten hodiak dira. Normalean desoxigenatutako odola garraiatzen dute (birika-zainak izan ezik). Zainak kapilarretatik sortzen diren zaintxo edo benulen batuketaz eratzen dira, eta bihotzera hurbildu ahala, haien diametroa handitzen doa. Arteriek baino pareta meheagoak eta ez hain elastikoak dituzte, eta askok balbulak dituzte odola atzerantz joatea eragozteko.
• Kapilarrak: Oso hodi meheak dira, arteriolak eta zaintxoak (benulak) lotzen dituztenak. Haien pareta oso fina da (zelula-geruza bakarra), eta horrek substantzien trukea errazten du odolaren eta likido interstizialaren (zelulak inguratzen dituen likidoa) artean.

Odolaren Zirkulazioa eta Ziklo Kardiakoa

Odolak miokardioaren (bihotzeko giharraren) uzkurdurei esker zirkulatzen du. Uzkurdura bakoitza bihotzean bertan sortzen den bulkada elektriko baten ondorio da.

Bulkada sortzean, lehenik aurikulak uzkurtzen dira (sistole aurikularra), odola bentrikuluetara bultzatuz. Ondoren, bentrikuluak uzkurtzen dira (sistole bentrikularra), odola arteria nagusietara (aorta eta birika-arteria) ponpatuz. Aurikulak sistolean (uzkurtuta) daudenean, bentrikuluak diastolean (erlaxatuta eta odolez betetzen) daude, eta alderantziz. Uzkurdura eta erlaxazio sekuentzia horri ziklo kardiakoa deitzen zaio.

• Sistole aurikularrean: Aurikulak hustu eta bentrikuluak odolez betetzen dira.
• Sistole bentrikularrean: Bentrikuluak hustu (odola arterietara doa) eta aurikulak berriro odolez betetzen hasten dira.

Arteriek, odola jasotzean, zabaldu egiten dira eta, ondoren, beren elastikotasunari esker, uzkurtu, odol-fluxua mantenduz. Hedapen eta uzkurdura erritmiko hori da pultsua eragiten duena, arteria periferikoetan suma daitekeena.

Diastolean (erlaxazio-fasean), bihotzeko barrunbeak odolez betetzen dira. Bihotzeko balbulek odola noranzko egokian mugitzea ziurtatzen dute, atzeranzko fluxua eragotziz.

Gizakiaren Iraitz Aparatua

Iraitz aparatuak zelulen metabolismoan (katabolismoan) sortutako hondakin-substantziak kanporatzeaz arduratzen da. Karbono dioxidoa arnas aparatuaren bidez iraizten den arren, beste hondakin nitrogenatu batzuk (adibidez, urea) eta gehiegizko gatzak gernu-sistemak kanporatzen ditu nagusiki.

Iraizpenaren funtzioan parte hartzen duten organo eta sistemak hauek dira:

• Gernu-sistema: Osagai nagusiak giltzurrunak, ureterrak, gernu-maskuria eta uretra dira. Odola iragazi eta gernua sortzen du.
• Arnas aparatuak: Karbono dioxidoa kanporatzen du.
• Larruazala: Izerdiaren bidez substantzia batzuk (ura, gatzak, urea kantitate txiki bat) kanporatzen ditu.

Horiek guztiek, elkarlanean, organismoaren barne-ingurunearen oreka (homeostasia) mantentzen laguntzen dute, hondakin toxikoak kanporatuz.

Testu honetan, "Iraizpena" atalean lehenago aipatu bezala, zelulek sortutako hondakinak odolera isurtzen dira, eta odola etengabe garbitzen da. Giltzurrunak dira odolaren iragazketa eta gernu-sorkuntzaren bidezko iraizte-prozesuaren arduradun nagusiak.