Giza Ugalketa: Prozesua, Etapak eta Laguntza Teknikak

Gizakiaren Ugalketa

Gizakiaren ugalketa prozesu konplexu bat da, hainbat etapa dituena:

1. Gametoen sorrera: Gametoak (obuluak eta espermatozoideak) ugaltze-organoetan sortzen dira.
2. Ernalketa: Obulu bat eta espermatozoide bat elkartzen direnean, ernalketa gertatzen da eta zigotoa sortzen da.
3. Zigotoaren garapena: Zigotoa zatitzen hasten da eta enbrioi bihurtzen da.
4. Enbrioiaren garapena: Enbrioia umetokian garatzen da eta fetu bihurtzen da.
5. Erditzea: Haurdunaldiaren amaieran, fetua umetokitik kanporatzen da erditzearen bidez.
6. Umearen garapena: Umea jaio ondoren, hazi eta garatzen jarraitzen du.

Sexu-Heldutasuneranzko Aldaketak

Pubertaroan eta nerabezaroan, aldaketa garrantzitsuak gertatzen dira gorputzean:

• Haurtzaroa: Ugaltze-aparatua garatuta dago, baina oraindik ez da funtzionala.
• Pubertaroa: Ugaltze-organoak hormonak sortzen hasten dira. Neskei lehen hilekoa agertzen zaie, eta mutilek espermatozoideak sortzen hasten dira. Gorputzean aldaketa fisikoak gertatzen dira (bularren hazkundea, aldaken zabaltzea, ilearen agerpena, ahotsaren aldaketa, etab.).
• Nerabezaroa: Independentzia beharra eta sexu-grina agertzen dira.

Emakumezkoen Ugaltze-Aparatua eta Gameto Emeak

Emakumezkoen ugaltze-aparatua honako organo hauek osatzen dute:

• Obulutegiak: Obuluak (gameto emeak) eta hormonak sortzen dituzte.
• Falopioren Tronpak: Obulutegiak umetokiarekin lotzen dituzten hodiak dira. Bertan gertatzen da ernalketa.
• Umetokia: Organo gihartsua da, eta bertan garatzen da enbrioia eta fetua. Umetokiaren barruko estalkia endometrioa da.
• Bagina: Umetokia kanpoaldearekin lotzen duen hodia da.
• Klitoria: Nerbio-bulkada ugari dituen organoa da.
• Ezpain handiak eta ezpain txikiak: Barneko organoak babesten dituzte.

Obuluak: Gameto emeak dira. Handiak dira eta obulutegiaren barruan heltzen dira, Graafen folikulu izeneko kapsula batean. Obulazioan, folikulua ireki eta obulua Falopioren tronpara askatzen da. Obuluak 24 orduko bizitza du.

Gizonezkoen Ugaltze-Aparatua eta Gameto Arrak

Gizonezkoen ugaltze-aparatua honako organo hauek osatzen dute:

• Barrabilak: Eskrotoan dauden guruinak dira, eta espermatozoideak (gameto arrak) sortzen dituzte.
• Prostata: Espermatozoideei nutrienteak ematen dizkien guruina da, semenari bere itxura berezia emanez.
• Hodi Diferenteak: Epididimoen jarraipena dira eta uretran amaitzen dira.
• Semen-Besikulak: Semen-likidoa sortzen duten guruinak dira.
• Uretra: Kanpoaldera doan hodia da. Espermatozoideak kanporatzeko balio du.
• Epididimoa: Hodi luze, mehe eta kiribildua da, espermatozoideak gordetzeko eta heltzeko balio duena.
• Zakila: Sexu-harremanean baginan sartzen den organoa da. Muturrean zakil-mokoa dago, eta hau estaltzen duen azala prepuzioa da.
• Eskrotoa: Barrabilak biltzen dituen poltsa da.

Espermatozoideak: Gameto arrak dira. Obuluak baino askoz txikiagoak eta ugariagoak dira. Epididimoan heltzen dira eta flagelo luzea garatzen dute. Semena espermatozoideez, likido labaingarriz, semen-likidoz eta prostata-likidoz osatuta dago. Espermatozoideek 3-5 egun irauten dute bizirik.

Emakumezkoen Ugaltze-Aparatuaren Zikloak

Hilekoaren zikloan zehar, aldaketa hormonalak gertatzen dira emakumearen gorputzean:

1. Estrogenoek Graafen folikulua eratzea bultzatzen dute obulutegian.
2. Obulua folikuluaren barruan heltzen da.
3. Odoleko estrogeno-kontzentrazioa gorena denean, obulazioa gertatzen da: folikulua hautsi eta obulua Falopioren tronpara irteten da.
4. Obulua askatu ondoren, Graafen folikuluak progesterona sortzen du, endometrioaren hazkundea eta heldutasuna eragiten duena.
5. Ernalketarik ez badago, obulua hil egiten da, folikulua endekatu egiten da eta progesterona sortzeari uzten dio. Endometrioa askatu egiten da, hilekoa sortuz.

Ernalketa eta Haurdunaldiaren Hasiera

Ernalketa obulua eta espermatozoide bat elkartzen direnean gertatzen da Falopioren tronpan. Sexu-harremanaren bidez, espermatozoideak baginan sartzen dira, umetokira igo eta Falopioren tronpetara iristen dira. Espermatozoide bakar batek lortzen du obuluaren barruan sartzea. Bi gametoen material genetikoa bateratu egiten da, zigotoa sortuz.

Zigotoa sortu bezain laster, Graafen folikuluaren endekapena eragozten duen substantzia bat sortzen da, hilekoa galaraziz. Zigotoa zatitzen hasten da eta umetokira iristen denean, endometrioari itsasten zaio, enbrioi bihurtuz. Hiru egitura garrantzitsu garatzen dira:

• Plazenta: Amaren eta enbrioiaren arteko lotura da.
• Zilbor-hestea: Enbrioia eta plazenta lotzen ditu. Hiru odol-hodi ditu: bi arteria (amarengandik enbrioira mantenugaiak garraiatzen dituzte) eta zaina (enbrioiarengandik amarengana hondakin-substantziak garraiatzen ditu).
• Zaku amniotikoa: Likido amniotikoz betetako zakua da, enbrioia babesten duena.

Haurdunaldiaren Garapena

Haurdunaldiak 40 aste inguru irauten du, azken hilekotik kontatzen hasita. Denbora horretan, zigotoa enbrioi bihurtzen da, gero fetu, eta azkenik, erabat osatutako gizaki.

Erditzea

Erditzearekin amaitzen da haurdunaldia. Hiru fase ditu:

1. Dilatazioa: Umetoki-lepoa dilatatzen hasten da. Umetokiko giharrak uzkurtzen hasten dira, erritmikoki. Zaku amniotikoa apurtu eta likido amniotikoa kanpora ateratzen da (urak botatzea).
2. Kanporatzea: Umetokiaren uzkurduren eta amaren bultzaden ondorioz, fetua kanpora ateratzen da. Umetoki-lepoa eta bagina erabat dilatatuta daude. Zilbor-hestea moztu egiten da, eta orbaina zilborra izango da.
3. Haurrondokoa botatzea: Plazenta eta endometrioaren hondarrak kanporatzen dira.

Erditzearekin lotutako arazoak:

• Haurraren jarrera okerra.
• Kanporatze-fasea gehiegi luzatzea (fortzepsak erabil daitezke).
• Umetoki-lepoa eta bagina behar beste ez dilatatzea (oxitozina eman daiteke).
• Zilbor-hestea estututa egotea (oxigeno falta eragin dezake fetuarengan).

Lagundutako Ugalketa-Teknikak

Ugalkortasun-arazoak dituzten bikoteei laguntzeko, hainbat teknika daude:

• Intseminazio artifiziala: Gizonaren semena emakumearen umetokian artifizialki sartzen da, obulazio-garaian.
• In Vitro Ernalketa (FIV): Emakumeari hormonak ematen zaizkio hainbat obulu sor ditzan. Obulu horiek laborategian ernaltzen dira gizonaren espermatozoideekin. Sortutako enbrioiak amaren umetokian ezartzen dira. Haurdunaldi anizkoitza gerta daiteke.