Kant: Arrazionalismoa, Enpirismoa eta Bira Kopernikarra

A) Kanten garai aurrekritikoa

Kanten ikuspegitik, ezagutza zientifikoa aztertzerakoan arrazionalismoak eta enpirismoak balio handia zuten. Bi ikuspegu hauek ezagutza zientifikoaren aldekoak ziren, eta pertsonaren ezagutza-kapazitateari itxaropen handiak jarri zizkieten.

Arrazionalismotik baloratzen zuena

• Metodo zientifiko arrazionalistak: Descartes, Newton, Wolff bezalako pentsalarien metodoak miretsi zituen.
• Giza arrazoimenaren indarra: Kantentzat, giza arrazoimenaren indar ezagutzailea ezinbestekoa da zientzia egiteko.
• Matematika eta eraikuntza zientifikoa: zientziaren eraikuntzarako matematika funtsezkoa dela onartu zuen.

Enpirismotik baloratzen zuena

• Hume, Locke eta antzekoen natur zientzien ikerketa esperimentala baloratu zuen.
• Natur zientziak bizitzaren ezaugarriak jasotzen dituzten ezagutza zientifikoak direla azpimarratu zuen: sistematikoak eta metodikoak dira.
• Zientzia ez dela jakintza oso edo perfektua —ezagutzaren mugak—; gainera, zientziak kezka zientifikoaz gain jakin-min sozial, etiko eta artistikoak ere izan behar dituela nabarmendu zuen.

Osagarriak: Errealitatea zientifikoki jaso nahian, Kanten iritziz enpirismoa eta arrazionalismoa osagarriak dira. Zientziaren fidagarritasuna behaketek eta arrazoimenak eskaintzen dutena kontuan hartzean oinarritzen da. Erlijio-fedeak ez du, Kanten arabera, balio epistemikorik ematen, batzuetan oso espekulatiboa baita eta frogarik, oinarri sendoarik edo argitasunik ez izaten duelako (froga, oinarri, sendotasun edo argitasunik gabekoan adibidez).

B) Garai kritikoa

"Arrazoimen hutsaren kritika" lana idazterakoan, Kantek zientzia modernoak dituen planteamendu teorikoetarako ikuspegi berritzailea eskaini zuen. Ezagutza zientifikoaren hausnarketaari norabide iraultzailea eman zion, paradigma aldaketa edo bira kopernikarra aurkeztu zuenean.

Kopernikok heliozentrismoarekin egin zuen bezalaxe, Kantek ezagutza auzia subjektuaren baitan kokatu zuen: objektua, hau da, errealitatea, subjektuaren inguruan biran dabilela pentsatu zuen. Beraz, gizakia da objektua edo errealitatea ezagutzen duena; objektuek ez gaituzte ezagutzen—gu gara objektuak ezagutzen ditugunak.

Ezagutza zientifikoaren protagonista nagusia, beraz, pertsona bera da, eta hau da ezagutza nola eskuratzen den aztertzen duena, bere kapazitate eta mugen arabera jasotzen dena.

Bira kopernikarraren eraginez, Kantek ezagutzaren arazoa gizakiok errealitatea nola eskuratzen dugun horretan zentratu zuen. Ikuspuntu berri honek gaur arte iraun du. Nola ezagutzen dugun errealitatea epistemologiaren planteamendu modernoa da (epistemologia = ezagutza-teoria).