Zer dira foruak Aro Modernoan?

Foruak lurraldeek gobernatzeko zituzten arau multzoak ziren. Erregeak emandako pribilegioak ez ziren, baizik eta lurraldeko ordezkarien eta erregearen arteko itunetan jasotako eskubideak.

Zein ziren maiorazgoaren eta dotearen arteko ezberdintasunak?

Maiorazgoan familiaren ondarea eta etxea oinordetzan jasotzen zituen seme-alabak, eta dotea anai-arrebek oinordekotzan ondasunik jasotzearen truke ematen zen dirua, altzariak edo lanabesak ziren.

Aro Modernoko Euskal Herria: erakundeak, foruak eta ekonomia

Resumen

Dokumentuak Aro Modernoko Euskal Herriaren egitura politikoa, gizarte antolamendua eta ekonomia aztertzen ditu. Monarkia absolutista eta parlamentarioaren arteko aldeak, euskal lurraldeen foruak, gizarte mailak eta lehen sektoreko jarduerak (arrantza, baserria, nekazaritza, burdingintza, ontzigintza eta merkataritza) azaltzen ditu.

Puntos clave

Monarkia absolutistan botere guztia erregearen esku zegoen, eta parlamentarioan botereak erregearen eta parlamentuaren artean banatzen ziren.
Foruak lurraldeek gobernatzeko zituzten arau multzoak ziren, eta erregearen eta lurraldeko ordezkarien arteko itunetan oinarritzen ziren.
Foruek zergak ez ordaintzea, soldadutzatik salbuespena eta barne antolamendua errespetatzea bezalako pribilegioak zituzten.
Gizarte egituran auzokoek eta kaparetasunak eskubide politikoak zituzten, eta maiorazgoak familiaren ondarea oinordetzan jasotzen zuen.
Balea arrantza aberastasun iturri nagusia izan zen, koipea oso preziatua zelako, eta XVI. mendean asko garatu zen.
Ameriketatik ekarritako patata, tomatea eta babarrunek nekazaritzan aldaketa handia ekarri zuten, eta Bilboko Kontsulatuak Europa iparraldeko merkataritza arautu zuen XVI. mendean.

Resumen generado con IA a partir del documento. Ponte a prueba

Aro Modernoko Euskal Herria

Erakundeak eta Foruak

Monarkia

Monarkia absolutista: botere legegilea erregeen esku. Botere guztia erregeen esku. Erregea Jainkoaren aurrean soilik erantzule. Erregearen botereak inolako kontrolik ez. Erregeak borondatea du muga bakarra.

Monarkia parlamentarioa: botere legegilea parlamentuaren esku. Erregearen boterea parlamentuen kontrolpean. Erregeak herritarren eskariak onartu beharra. Erregeak parlamentuaren aurrean erantzun beharra. Botereak erregearen eta parlamentuaren artean banatu beharra. Eskubideen adierazpenak (1689) erregearen boterea mugatu.

Gizarte Egitura

Auzokoa: Baserriaren edo etxearen jabeak eta batzarretan hitz egiteko eta botoa emateko eskubidea zutenak.
Maiorazgoa: Familia baten oinordeotza edo premua, berak jaso ohi zuen etxea eta familiaren ondarea, gurasoek erabakitzen zuten zein izango zen baserria administratzeko egokiena.
Maizterra: Lursail, baserri edo teixe bat errentan, alokairuan artu duen pertsona.
Dotea: Maiorazgoak ez ziren anai-arrebek, oinordekotzan ondasunik ez jasotzearen truke. Dirua, altzariak edo lanabesak izan ohi ziren.
Kaparetasuna: Noble izaera aitortuta zuten pertsona libreak, soldadutzatik eta zergetatik salbuetsiak eta eskubide politikoen jabeak.
Dohaintza: Pertsona batek bere ondarearen zati bat edo ondare osoa beste pertsona bati doan ematea.
Harremana: Herriko apaizari jasotako uztaren harremana ematen zitzaion zerga gisa apaizaren lansari moduan.
Odol-garbikoa: Pertsona baten odola eta bere arbasoena beste gutxiago erlijiosoekin nahasi gabea denean.

Aro Modernoko Erakundeak

Aro Modernoan, Euskal lurraldean beharrak ugaritzen joan ziren, hala nola, legeak eman eta betetzeko beharrak... Horiei guztiei erantzuteko, erakundeak sortzen joan ziren, Batzar Nagusiak edo Gorteak.

Euskal Lurraldeen Foruak

Foruak lurraldeek gobernatzeko zituzten arau multzoak ziren. Lurralde bakoitzak foru desberdinak zituen. Foruetan jasotako arau batzuk aspaldikoak ziren baina beste batzuk berriki onartuak. Foruak ez ziren erregeak emandako pribilegioak, baizik eta, lurraldeko ordezkarien eta erregearen artean itunen jasotako eskubideak. Foruak pribilegio batzuk zituen: zergak ez ordaintzea, soldadutzatik salbuespena eta barne antolamendua errespetatzea.

Aro Modernoan Aginte-Motak

XVI. mendea: Monarkia feudaletik, monarkia autoritariora. Espainiarren mendea. Errege-erregina katolikoak (Isabel eta Fernando).
XVII. mendea: Monarkia absolutista (botere guztia erregearen esku). Erregea beste instantzia guztien gainetik zegoen. Frantziarren mendea. Luis XIV.
XVIII. mendea: Monarkia parlamentarioa. 1688tik Ingalaterran absolutismoa nabaritzen zen.
XIX. mendea: Mendera arte ez zen agiten modu hori Europako beste herrialdetara zabaldu. Jainkoaren jatorriko monarkia. Jainkoa absolutua; Jainkoa; Erregea; Legeak erabaki/legeak ezarri/justizia banatu; herriak obeditu.

Lehen Sektorea

Arrantza

Bi arrantza nagusiak, balearen arrantza eta bakailaoaren arrantza.
Harrapaketen ondorioz baleak urruntzen joan ziren.
Balea aberastasun iturri nagusia, besteak beste, koipea oso preziatua zelako.
Asko garatu zen XVI. mendean.

Baserria

Erdi Aroko etxebizitzak oholezko etxebizitzak ziren.
Euskal lurraldeetako lehen baserriak XV. mendean hasi ziren eraikitzen.
Harrizko hormez egiten hasi ziren XVI. mendean.
XVI. mendean izan zen garapen nagusia.
Sagardoa, gaztaiak, behien adarrak saltzen zituzten dirua lortzeko.

Nekazaritza

Ameriketatik ekarritako produktuek aldaketa handia izan zuten Aro Modernoan: patata, tomatea, babarrunak... Artoak alde on ugari zituen erraz eta ugari hasten zirelako eta elikadura osasungarria delako.

Burdingintza

Erdi Aroan oso garrantzitsua. XVI. mendera arte. Ibai edo baso ugari egoteagatik eta gerrarako behar zirelako.
XVII. mendean garrantzia galdu. Europan burdin kopurua handitu zen eta ezin zuten haiekin lehiatu.

Ontzigintza

Kostaldean bizi ginenek ditugun lehengai bidez ontzigintzako garapen handia jaso zuen.
XVI. mendean ontziolen nagusiak. Bilbo, Zumaia, Deba, Mutriku, Orio eta Pasaia.

Merkataritza

Bi erakunde nagusi Aro Modernoan.
Bilboko Kontsulatua, Europa iparraldean zuten merkataritza arautu eta bideratzeko. XVI. mendean.
Karakasko Konpainia, Gipuzkoarra XVIII. mendean, bueltaka burdina eramateko. Merkataritza nagusiak itsasoz egiten ziren.