Frankismoaren analisia: oinarriak, garapena eta amaiera

Gerra Zibila 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen, eta etapa berri bat hasi zen, Franco buru zela, armadaren, Falangearen, Elizaren eta estatuaren propagandaren babesarekin. Garaituak fusilamenduak, espoliazioak, errekisak, zigorrak eta espetxeratzeak jasan zituzten. Egoera horrek Francoren heriotza arte iraun zuen, 1975ean.

Francoren Erregimenaren Oinarri Ideologiko, Politiko eta Sozialak

Gerra Zibila amaitu zenean, batzuek Franco txalotu zuten, beste batzuk, berriz, erbesteratu, exekutatu, espetxeratu edo baztertuak izan ziren. Diktaduraren burua Franco zen, diktadura pertsonala ezarriz, eskubideak eta askatasunak urratu eta errepresioa erabiliz.

Oinarri Politikoak

Estatu berria konstituzio, alderdi politiko eta eskubide zibilik gabe sortu zen. Gabezia hori Oinarrizko Legeen bidez konpondu zen, lege horiek erregimenaren beharren arabera moldatuz: Gorteak Eratzeko Legea, Espainiarren Forua, Erreferendum Nazionalaren Legea, Ondorengotza Legea eta Mugimendu Nazionalaren Printzipioei Buruzko Legea (1942-1958). Franco armadaren jeneralisimoa, Estatuko burua eta alderdi bakarreko burua zen. 1942an Gorteak eratu ziren, itxura emateko, hautaturiko pertsonez osatutako demokrazia organiko bat sortuz. 1938an Lanaren Forua onartu zen.

Oinarri Ideologikoak

Armadaren, Elizaren eta Falangearen oinarriak sistemaren onurarako erabili ziren. Armada garbitu zen, Francorekiko leialtasuna eta pribilegioak bermatuz. Jeneral monarkiko batzuek desadostasunak zituzten, monarkia berrezartzearen aldekoak baitziren. Elizak legitimotasun moral eta espirituala eman zion erregimenari, sinboloak nonahi agertzen ziren eta hezkuntzaren kontrola zuen. Ekintza Katolikoarekin lotutako elkarteek (HOAC, JOC) langileen arazoak defendatu zituzten. Falangea baliabide gisa erabili zen iritzi publikoa kontrolatzeko eta manifestazioak antolatzeko, FET-JONS alderdi bakarra izanik. Monarkikoak zatituta zeuden: karlistak alde batetik eta Juan Karlos bestetik.

Oinarri Sozialak

Diktadurak burgesiaren eta dirudunen babesa izan zuen. Gizarte eta ideologia kontrol zorrotza ezarri zen, propaganda Kaudilloaren figura goraipatzeko, biztanleria doktrinatzeko eta balio eta tradizioak inposatzeko erabiliz: kemena, autoritatea, diziplina, obedientzia, besteak beste. Liburuen, egunkarien, kulturaren eta zinemaren zentsurak herrialdearen garapen kulturala pobretu zuen. Politika eta ideologia heziketaz falangistak arduratu ziren, Gaztediaren Frontea eta Sekzio Femeninoa erabiliz. Eskoletan Espiritu Nazionalari Buruzko Heziketa ikasgaia ematen zen, ‘Cara al Sol’ abesten zen, Francoren erretratua nonahi zegoen eta besoa altxatuta agurtzen zen. Elizak gizartearen morala kontrolatu zuen, ikuspegi tradizionala ezarriz; dantzak, atzerriko modak, zinema eta antzerkia zentsuratu ziren, dena bekatu baitzen. Zentsuraren kontrol zorrotzaren ondorioz, jarrera kritikoak areagotu eta oposizio kulturala sortu zen.

Erbestean Zegoen Oposizioa eta Barruko Erresistentzia

Espainiar asko erbestera joan ziren errepresioaren beldurrez; batzuk mendietan ezkutatu ziren. Txile, Argentina, Mexiko... Mexikon politikarien eta intelektualen kolonia handiena zegoen. Bigarren Mundu Gerra hastean, 200.000 erbesteratu inguru Espainiara itzuli ziren; batzuk Frantzian gelditu ziren nazismoaren aurka borrokatzeko. Erantzukizun Politikoen Legearen arabera, garaituek ez zuten lekurik ‘Espainia Berrian’.

Presoen kopurua izugarria zen, militar eta soldadu errepublikano asko zeuden; kartzela bereziak prestatu ziren, torturak, jipoiak eta heriotzak ohikoak ziren, eta zigorrak kitatzeko lana ‘Francoren esklabuak’ bezala egin behar izaten zuten. Unibertsitateko irakasleek garbiketa sistematikoa jasan zuten; 1940an, Madrilgo Unibertsitatean liburuak publikoki erre ziren, nazien antzera. Beldurra nagusitu zen Espainian, jendea ikustera, entzutera eta isiltzera ohitu zen. Francok leialak saritu zituen eta besteak jazarri; eskualde bakoitzaren berezitasunak debekatu zituen (hizkuntza, folklorea, besteak beste).

Erregimenaren Aurkako Oposizioa

Oposizioa klandestinitatean aritu zen. Bigarren Mundu Gerraren amaieran faxistak galtzen ari zirela ikusita, gerrilla-ekintzak burutu ziren Espainiako zenbait tokitan. Biztanleriak parte hartze txikia izan zuen, erregimenak segimendu zorrotza ezarri baitzuen, eta Guardia Zibilaren eta armadaren errepresioa gogorra izan zen, Bandidajea eta Terrorismoa Erreprimitzeko Legeak babesturik.

Klandestinitatea eta Erresistentzia

Erbestean, Franco gerrilla-ekintzen bidez kentzea ezinezkoa zela ikusita, unibertsitate, sindikatu eta lan esparruetan sartu ziren. Baldintza ekonomikoen aurkako protesta-ekintzak eta grebak ugaritu ziren. 1945etik 1958ra bitartean, erreibindikazioak gero eta ugariagoak izan ziren Madrilen, Katalunian eta Euskadin. 1950etik aurrera, ikasleen mugimendua oposizioaren sinbolo bihurtu zen.

Autarkia Ekonomikoa

Gerra Zibilaren ondorioz, ekonomia hondatuta zegoen eta garraio, merkataritza eta ekoizpen sareak deseginda zeuden. Italiako eredu faxistari jarraitzeak egoera are larriagoa bihurtu zuen. Ekonomia-politikaren helburua ekonomia autarkikoa ezartzea zen, kanpoarekiko inolako mendekotasunik gabea. Politika oso nazionalista zen, Espainiak baliabide propioak izan eta autosufizientea izan behar zuela aldarrikatuz.

Ekonomia onbideratzeko eta berreraikitzeko plan batean gauzatu ziren ildo nagusiak, geroago Industria Nazionala Babesteko eta Sustatzeko Legea eta Industria Nazionalaren Antolamendurako eta Defentsarako Legea onartuz. Ekonomia politika interes faxista eta antiliberalen menpe geratu zen. 1941ean Industria Institutu Nazionala sortu zen industria sustatzeko, itsasontzigintza, siderurgia, trenbideetako sektorea, aeronautika eta kamioien ekoizpena bultzatuz. Zenbait enpresa sortu ziren (IBERIA, SEAT, besteak beste), trenbideak (RENFE) nazionalizatu ziren eta diru laguntza ugari eman ziren, erregimenaren ospea jokoan zegoelako. Sendotasun handirik gabeko plana zen, interes partikularren arabera egina.

Estatuak ekonomia-jarduera osoa arautu zuen, merkataritza zorrotz kontrolatuz; ondorioz, adiskidekeria eta proiektu pribatu askoren porrota gertatu zen. Politika autarkikoan nekazaritza izan zen kaltetu nagusia, laguntza gutxi jaso baitzuen, atzerapen teknikoak eta lehorte larri bat jasan zituen. 1950eko hamarkadan plan batzuk abiarazi ziren: nekazaritza ureztatua garatzea, etxebizitzak eraikitzea, elektrizitate-sarea hedatzea, Badajozko plana (1952) eta Jaengo plana (1953).

Autarkiaren Ondorioak

Erregimenaren ekonomia-politikak ondorio negatiboak izan zituen, gerra aurreko bizitza-maila okerrera egin baitzuen. Prezioak nahierara jarri ziren, produktuak garestitu, nekazaritza-ekoizpenak behera egin zuen, elikagai eskasia sortu zen eta trukean oinarritutako ekonomia nagusitu zen. Biztanleria pobretu zen, gaixotasunak ugaritu eta hilkortasun-tasa gora egin zuen. Elikagai eskasiaren ondorioz, errazionamendu-liburuxkak ezarri ziren, baina ez ziren berdinak gizarte klase guztientzat, eta 1952 arte egon ziren indarrean. Hornikuntza nahikorik ez zegoenez, espekulazioan oinarritutako merkatu beltza sortu zen: estraperloa. Sistemaren ustelkeria agerian geratu zen.

Nazioarteko Politika

Gerra Zibila amaitu eta hilabete batzuk geroago, Bigarren Mundu Gerra hasi zen. Francok itun bat sinatu zuen Hitlerren Alemaniarekin eta harremanak sendotu zituen Mussoliniren Italiarekin. Franco neutral deklaratu zen, nahiz eta gerran parte hartu nahi izan. Hitler eta Franco Hendaian elkartu ziren, baina topaketak porrot egin zuen, Alemaniak Espainiaren eskakizunak (armak, elikagaiak, lehengaiak, besteak beste) gehiegizkotzat jo baitzituen; beraz, Espainiak ez zuen gerran parte hartu.

1941ean, Mussolinik presionatuta, Espainiak neutraltasun estatusa aldatu zuen: ez-beligerante deklaratu zen eta babes logistikoa eman zien Alemaniako itsasontzi, urpeko eta hegazkinei. Komunismoa borrokatzeko, boluntarioz osatutako dibisio bat bidali zen SESBra: Dibisio Urdina. 1943an, Espainia berriro neutral deklaratu zen eta Dibisio Urdina Errusiatik atera zen; hala ere, Alemania laguntzen jarraitu zuen, wolframioa bidaliz. Espainiak parte hartu gabe amaitu zen gerra. Nazioarteko egoera zela eta, Francok Falangea pixka bat baztertu eta sektore katolikoa indartu zuen.

Gerra Hotzaren Eragina

Gerra Hotzaren ondorioz, Franco aliatu antikomunista garrantzitsu bihurtu zen. Estatu Batuetan komunismoarekiko beldurra zela eta, militarrek Espainia Mendebaldearen defentsarako erabilgarria zela sinestarazi zioten Truman presidenteari. 1950etik aurrera, harreman diplomatikoak berriro hasi ziren, eta Espainia nazioarteko zenbait erakundetan sartu zen (FAO, UNESCO, NBE, besteak beste). Giro berri horri esker, lehenbiziko nazioarteko itunak sinatu ziren:

• 1953an, Espainiak Konkordatua sinatu zuen Vatikanoarekin, Elizak hezkuntzan abantaila handiak eskuratuz.
• Urte berean, AEB eta Espainiak Madrilgo Ituna sinatu zuten, laguntza ekonomikoa, elkarrekiko defentsa eta gerra materialen hornikuntza adostuz. Trukean, Espainiak Marshall Planaren papurrak jaso zituen.

Langileen grebak eta unibertsitateko ikasleen manifestazioak gero eta ugariagoak ziren. 1956an borroka ugari izan ziren; krisi horrek agerian utzi zuen erregimenak jarraitu ahal izateko aldaketak behar zituela, poliziaren errepresioa ez baitzen nahikoa gizartearen desadostasuna gelditzeko.

Hazkunde Ekonomikoa eta Eraldaketa Sozialak

Vatikanoarekin (Konkordatua) eta Estatu Batuekin (Madrilgo Ituna) 1953an sinatutako hitzarmenei eta Espainia 1955ean NBE eta nazioarteko beste erakunde batzuetan sartzeari esker, baita kreditu eta maileguei esker ere, ekonomia arazoak zerbait arindu ziren. 1957an, gobernuak aldaketak egin zituen, autarkia alde batera utzi eta ekonomia liberalari helduz. Ekonomia garapenarekin batera, askatasun handiagoak behar zirela ikusi zen, eta manifestazioak, grebak eta protestak ugaritu ziren.

Hazkunde Ekonomikoa

1957an, Francok, Carrero Blancok aholkatuta, gobernu berria osatu zuen eta Opus Deiko teknokratak sartu ziren gobernuan, Egonkortze Plana abiaraziz. Sistema autarkikoa utzi eta nazioarteko merkataritzan parte hartu zen. Peseta debaluatu zen, zerga sistema aldatu, soldatak izoztu eta produktuei merkatu librea ezarri zitzaien. Plan hauen helburuak neurri batean bete ziren. Jarraipena Garapen Planek eman zieten, arreta industrializatuko guneetan jarriz: Madril, Katalunia eta Euskal Herria. Plan horiek 1964-1975 bitartean bideratu ziren, planak industriara bideratuz batez ere; automobilgintza, siderurgia eta sektore kimikoa azkar hazi ziren. Helburua azpiegitura gabeziak konpontzea zen.

Ekonomiaren oparoaldiaren ezaugarriak honako hauek izan ziren:

• Nazioarteko egoera ekonomikoa aldekoa zen, atzerriko kapitalen etorrerarekin, kimika, elektronika eta automobilgintza sektoreetan bereziki (FORD, IBM, besteak beste).
• Turismoa, Espainian prezio merkeak zirela eta.
• Etorkinek bidaltzen zuten dirua.
• Lan eskua oso merkea zen.
• Estatuak egindako inbertsioak: urtegiak, errepideak, trenbideak, etab.

Hazkunde ‘miragarria’ desorekatua eta oso mugatua izan zen, arazo larriak sortuz. Sektoreen arteko desorekak nabarmenak ziren: industria eta hirugarren sektorean hazkundea zegoen, baina nekazaritzan produktibitatea oso baxua zen; landa aldetik hirietara inmigrazioa gertatu zen, eta langile asko atzerrira joan ziren. Eskualdeen arteko desorekak areagotu ziren, iparraldea hegoaldea baino hobeto garatuz. Estatuaren gizarte zerbitzuak (osasuna, pentsioak, garraioa, besteak beste) oso kaxkarrak ziren, eta sistema fiskala guztiz injustua. Ingurumenaren hondamendia gertatu zen ibaietan isuriengatik edo kostaldean egindako eraikuntzengatik. 1970eko hamarkadan petrolioaren krisia gertatu zen: petrolioaren prezioa igo zen, turismoa eta emigrazioa behera egin zuten, dibisak murriztu ziren eta langabezia indartu zen, esportazioak murriztu eta kapitalen inbertsioak behera egin baitzuten.

Eraldaketa Sozialak

Nekazaritza gizartea gizarte industrial bihurtu zen. Erdi mailako eta langile klasea handitu ziren, bizi-maila hobetu eta kontsumoa igo zen, hezkuntza eta osasuna hobetuz. Emakumea lan-munduan sartu zen, pentsamoldea aldatu zen, toleranteagoa, dinamikoagoa eta sekularragoa bihurtuz.

Politika eta Erregimenaren Egitura

1966an Estatuaren Lege Organikoa onartu zen, aurreko sei legeak testu bakar batean bilduz. Gorteetan prokuradoreak zeuden ordezkatzeko; sistemaren oinarriak familia, udalerria eta sindikatua ziren, eta subiranotasuna Francok zuen. Gainera, monarkiaren berrezarpena bermatu zen, Espainia Erreinu proklamatu zen eta Juan Karlos Borboikoa Espainiako printze izendatu zuten. Sistemak oinarri autoritario eta pertsonalista bera izaten jarraitu zuen.

Frankismoaren Kontrako Indarrak

1960ko hamarkadan, frankismoaren aurkako oposizioa sektore guztietara hedatu zen. Erregimenak errepresioa erabiltzen jarraitu zuen, baina ez gerraostekoa bezain bortitza; Ordena Publikoko Epaitegia sortu zen. Ekonomia hazkundeak ez zuen erregimena sendotu, espainiar asko erregimenaren aurka baitzeuden. Alderdiek eta sindikatuek klandestinitatean egindako lana oso garrantzitsua izan zen gizarte-mobilizaziorako.

Grebak eta langileen protesta ekintzak ugariak izan ziren, antolaketa berri bat erabiliz. 1962an Langile Komisioak sortu ziren; erregimenak hauek jazarri eta legez kanpo deklaratu zituen. HOAC, JOC eta USO legez kanpoko sindikalismoarekin kolaboratu zuten. Unibertsitateetan ikasleek kontzientzia politiko handiagoa zuten, eta unibertsitateak frankismoaren aurkako gune bihurtu ziren. Eskuin muturrekoen (Indar Gaztea) eta ezker muturrekoen (Bandera Gorria) arteko borrokak gertatu ziren. Eliza erregimenetik urrundu zen, askatasunaren eta giza eskubideen alde agertuz; politika eta sindikatu erakundeetan parte hartzen hasi zen, manifestazioak eta itxialdiak antolatuz.

Oposizio Politikoa

Oposizio politikoaren protagonistak alderdi politikoak (PCE, PSOE) izan ziren, bai atzerrian bai Espainian, eta erakunde terroristak ere sortu ziren (FRAP). 1962an, erregimenaren aurkako oposizioa Europako Mugimenduaren IV. Biltzarrera gonbidatu zuten Munichen. Bertan, barruko eta erbesteko ehun bat indar politikoek erregimenaren demokrazia eza salatu zuten. Espainiak, itun horrek nazioartean izan zuen eraginaren beldurrez, gogor egin zuen barneko parte hartzaileen kontra, espetxeratu edo erbesteratu egin baitzituen; hala ere, denak berdin jarraitu zuten.

Mugimendu Nazionalistak

1971n Kataluniako Biltzarra sortu zen, joera nazionalista batekin. Euskadin, ETAren politika erradikalizatu zen, borroka armatuaren eta indarkeriaren alde eginez Euskal Herriaren independentzia lortzeko; 1968an hilketak egiten hasi zen.

Frankismo Berantiarraren Krisia

1969a urte oso garrantzitsua izan zen, Francok bi erabaki garrantzitsu hartu baitzituen:

• Juan Karlos Borboikoa bere ondorengoa izendatu zuen, errege tituluaz.
• Carrero Blanco presidenteorde izendatu zuen, presidente lanak egiteko.

Frankismoaren barnean bi joera zeuden: irekitasunaren aldekoak eta inmobilistak (Carrero Blanco, esaterako). Inmobilistek ez zuten inolako berrikuntzarik onartzen, eta hauen esku geratu zen gobernua, Carrero Blanco gobernaburu zela. Francoren gobernu berriaren proiektua bertan behera geratu zen ETAk Carrero Blanco hil zuenean, 1973an.

Ekintza armatuak gero eta ugariagoak ziren (ETA eta FRAP), eta gobernuak eskarmentu handia eman nahi izan zuen; 1975ean, FRAPeko 3 kide eta ETAko 2 kide fusilatu zituen. Aita Santuak eta atzerriko gobernu askok errukia eskatu zuten, eta mundu osoan frankismoaren aurkako manifestazioak egin ziren. 1974an Franco gaixotu zen, eta Juan Karlos printzea Estatu buru izendatu zuten. Franco 1975eko azaroaren 20an hil zen, berak egindakoa jarraituko zelakoan, baina bera gabe frankismoa ezinezkoa zen.

Dokumentuaren Testuingurua

Dokumentu hau erregimen frankistaren aurka zeuden 118 ordezkari espainiarrek idatzitako testu zati bat da. Garaiko testua denez, lehen mailakoa da eta testu motari dagokionez, politikoa da. Hartzaile nagusiak garaiko Espainiako gobernua eta Gorteetako kideak ziren, baina testua publikoa da, hau da, guztiek zuten irakurtzeko eskubidea. Bertan proposatutako aldaketak egin behar ziren Europan sartu ahal izateko.

Testua 1963ko ekainaren 8koa da, Franco eta bere gobernua Europara irekitzen hasi ziren garaikoa. Helburua Municheko kongresu horretan eztabaidatutako eta adostutako erabakien berri ematea zen.