Espainiako Berrezarkuntza eta Euskal Herria (1875-1917)

Espainiako Berrezarkuntza (1875-1902)

1875ean Alfontso XII.aren estatu-kolpearen ondoren hasi zen Berrezarkuntza, Cánovas del Castillok bultzatuta. Sistema hau oligarkia ekonomikoan oinarritu zen, eta helburu nagusiak ekonomia-garapena, gizarte-ordena mantentzea eta ezkerra boteretik kanpo uztea izan ziren.

Oinarriak

• Oinarri soziala: Ekonomia eta politika oligarkikoa.
• Oinarri juridikoa: 1876ko Konstituzioa.
  • Moderatua eta malgua.
  • Subiranotasun elkarbanatua (Koroa eta Gorteak).
  • Erregearen botere betearazlea eta lege-beto eskubidea.
  • Bi ganbara (Senatua eta Diputatuen Kongresua).
  • Zentralismoa.
  • Estatu konfesionala (katolikoa).
• Oinarri politikoa: 1881eko txandakatze-sistema (Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Liberala), bozketak kontrolatuz (hauteskunde-iruzurra).

Oposizioa

• Errepublikanoak (posibilistak...).
• Anarkistak (nekazari ez-kualifikatuak; anarkismo positiboa eta negatiboa).
• Sozialistak (marxistak, Pablo Iglesias, PSOE).

Alderdi Politikoak eta Txandakatzea

Alderdi Kontserbadorea (1876-1881)

Cánovasen politika autoritarioa ezarri zuen. Gerra karlistak eta Kubako matxinadak amaitu zituen, eta Kubari autonomia eman zion.

Alderdi Liberala (1881-1885)

Sagastak zuzenduta. Armada modernizatu zuen, liberalizazio politikoa bultzatu, gizarte-erreformak egin, sufragioa zabaldu eta adierazpen-, prentsa- eta hezkuntza-askatasuna ezarri zituen.

Maria Kristinaren Erregeordetza (1885-1902)

1890 arte Sagasta egon zen gobernuan. Sindikatuak legeztatu zituen, Kode Zibila eraberritu eta gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri zuen (1890).

Berrezarkuntzaren Krisia (1890-1917)

Aldi honetan 1898ko krisia (kolonien galera) eta Annualeko hondamendia (Marokon) gertatu ziren. Krisi estrukturala zen, hainbat faktorek eraginda:

• Sistema politikoaren ahultasuna.
• Ekonomia-arazoak.
• Arazo militarra (buruzagi gehiegi, modernizazio falta).
• Nazionalismoen gorakada (katalana, euskalduna, galiziarra).
• Langile-mugimenduen indarra.
• Bartzelonako Aste Tragikoa (1909) (herritarrek ez zuten gerrara joan nahi).
• 1917ko krisia (militarra, politikoa, soziala).

Mugimenduak Euskal Herrian

Langile Mugimendua

1890ean lehen meategi-greba garrantzitsua izan zen, Lomaren hitzarmenarekin amaitu zena. Grebak UGTn eta PSOEn sortu ziren hasieran. SOV sindikatua ere sortu zen. UGT eta CNT Espainiakoak ziren, eta ELA (Eusko Langileen Alkartasuna) euskalduna. 1915ean Perezaguaren erradikalismoa utzi eta Prietoren moderantismora jo zuten sozialistek. Euskal komunismotik neska famatuena 'La Pasionaria' (Dolores Ibárruri) izan zen. Primo de Riveraren diktadurak anarkismoa ilegalizatu zuen, eta UGT hasieran alde egon zen.

Euskal Nazionalismoaren Sorrera

Nazionalismoa Europan sortutako mugimendua zen (kultura komun bat izatea helburu). Euskal nazionalismoa Bizkaian hasi zen, Sabin Aranak bultzatuta. Lema "Jaungoikoa eta Lege Zaharra" zen. 1895ean EAJ (Eusko Alderdi Jeltzalea) sortu zen, Espainiako gobernuari presio eginez. Hasieran moderatuak ziren. 1906an lehen asanblada egin zen, eta alderdia bitan banatu zen: 1. Ramon de la Sota (Euskalduna) eta 2. Sabin Arana (Aberria). Gipuzkoan nazionalismoa zapaltzen hasi ziren, baina Araban II. Errepublikara arte ez zuen indar handirik hartu. Sabinoren heriotzarekin (1903) erradikalismoa apaldu zen. 1916an CNV (Comunión Nacionalista Vasca) izena aldatu zuen. 1930ean bi alderdiek (Aberri eta CNV) EAE-ANV (Eusko Abertzale Ekintza - Acción Nacionalista Vasca) sortu zuten.