Espainiako Estatu Liberalaren Eraikuntza (XIX. mendea)

Estatu Liberalaren Sorrera (1833-1843)

Liberalismoa iraultza burgesaren bidez ezarri zen, industrializazioa bideratzeko helburuarekin. Aldaketa nagusiak honakoak izan ziren:

• Aldaketa politikoak:
  • Estatu konstituzionalaren ezarpena.
  • Aginte banaketa.
  • Nazio subiranotasuna.
• Aldaketa ekonomikoak:
  • Hazkunde demografikoa.
  • Jabetza eredu berriaren hedapena.
• Ideologia berriak: Hazkunde ekonomikoa arrazionaltasunaren bidez lortu nahi zen.

Burgesia gizarte-klase nagusi bihurtu zen. Garai hartan, Espainia ekonomikoki eta sozialki atzeratua zegoen.

Fernando VII.aren Heriotza eta Lehen Karlistaldia

1833an Fernando VII.a hil zen eta gerra zibila piztu zen: Lehen Karlistaldia (1833-1840), Karlos V.aren aldekoen eta Isabel II.aren (orduan adin txikikoa) aldeko liberalen artean. Maria Kristina erregeordeak liberalen babesa bilatu zuen, nahiz eta aldaketa politiko sakonen aurka egon.

Hasieran, Errege Estatutua (1834) ezarri zen, subiranotasuna eta legegintza erregearen eta gorteen esku uzten zituena. Hala ere, 1836ko matxinaden ondorioz, 1812ko Konstituzioa berrezarri zen eta gobernua aurrerakoien esku geratu zen.

Mendizabalen Desamortizazioa eta 1837ko Konstituzioa

Mendizabalek, gobernuburu zela, Elizaren ondasunak desjabetu eta desamortizatzeko dekretua eman zuen (1836), ogasuna sendotzeko eta gerra finantzatzeko. Ondoren, 1837ko Konstituzioa aldarrikatu zen. Testu honek bi ganberako sistema, nazio subiranotasuna, aginte banaketa eta banakako eskubideak jasotzen zituen, bi fakzio liberal nagusien (moderatua eta aurrerakoia) arteko adostasuna islatuz.

Esparteroren Erregeordetza (1840-1843)

Lehen Karlistaldia amaituta (Bergarako Besarkada, 1839), Espartero jenerala erregeorde bihurtu zen (1840-1843). Modu autoritarioan gobernatzeagatik, Narvaez jeneral moderatuaren altxamenduak kargutik kendu zuen.

Hamarkada Moderatua (1844-1854)

1844an Narvaez gobernura iritsi zen, eta moderatuek lidergoa hartu zuten. Askatasunak murrizten zituzten hainbat aldaketa ezarri zituzten:

• Alkateak aukeratzeko hauteskundeak ezabatu ziren.
• Inprenta eta prentsa zorrotz kontrolatu ziren.
• 1845eko Konstituzioa aldarrikatu zen: subiranotasun partekatua (Erregea eta Gorteak) ezartzen zuen, erregearen pribilegioak handituz.

1851ko Konkordatuarekin, Vatikanoarekin sinatuta, saldu gabeko lurrak Elizari itzuli zitzaizkion, hezkuntza katolikoaren nagusitasuna bermatu zen, eta katolizismoa estatu-erlijio bakarra bihurtu zen.

Aldi honetan Bigarren Karlistaldia (1846-1849) gertatu zen, batez ere Katalunian eta Valentzian izan zuena eragina. Euskaldunak, aurreko gerran asko sufrituta, gutxiago mobilizatu ziren. Liberalek irabazi zuten.

Biurteko Aurrerakoia (1854-1856)

Ustelkeriak eta krisi ekonomikoak 1854ko iraultza (Vicalvarada) eragin zuten. O'Donnell jeneral moderatuaren (Batasun Liberala sortuko zuena) eta aurrerakoien arteko aliantzak boterera eraman zituen azken hauek, Espartero berriro gobernuburu zela.

Aldi labur honetan, erreforma progresistak bultzatu ziren, hala nola Madozen desamortizazioa (1855), udalen eta estatuaren ondasunei eragin ziena.

Batasun Liberala eta Moderantismoaren Itzulera (1856-1868)

1856ko krisiak Biurteko Aurrerakoiari amaiera eman zion. O'Donnellek boterea hartu eta Batasun Liberala alderdia sortu zuen, zentroko espazio politikoa bilatuz. 1845eko Konstituzioa berrezarri zen, baina interpretazio aurrerakoiago batekin hasieran.

Kanpo politikari dagokionez, Espainia eta Frantzia inperio koloniala zabaltzen saiatu ziren, Marokoko Gerrak (1859-1860) nabarmenduz. Bertan, Prim jeneral aurrerakoiak ospe handia lortu zuen.

Isabel II.aren erregimenak ospea galdu zuen, batez ere 1866ko krisiaren ondorioz (iraupen-krisia, finantza-krisia eta industria-krisia), prezioen gorakada eta gosetea ekarri zituena. Primek, erbestean, hainbat pronuntziamendu antolatu zituen (1864-1867). Azkenik, 1868ko irailean, La Gloriosa iraultzak arrakasta izan zuen, Isabel II.a erbestera bidaliz eta Borboien gainbehera eraginez.

Garai honetan, industrializazioa bultzatzeko neurriak hartu ziren, hala nola trenbide sarea zabaltzea eta merkatu askea sustatzea.

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

La Gloriosa iraultzaren ondoren, Seiurteko Demokratikoa hasi zen, ezegonkortasun politiko handiko aldia izan zena, liberalismoaren barneko fakzioen (unionistak, progresistak, demokratak) eta errepublikanismoaren gorakadaren ondorioz.

Behin-behineko Gobernua eta 1869ko Konstituzioa

Behin-behineko gobernuaren (Serrano jenerala buru) helburu nagusia 1869ko Konstituzio demokratikoa egitea izan zen. Konstituzio honek honako printzipioak ezartzen zituen:

• Nazio subiranotasuna.
• Aginte banaketa zorrotza.
• Gizonezkoen sufragio unibertsala.
• Eskubide eta askatasun zabalak (adierazpen, bilera, elkartze eskubidea, erlijio askatasuna).

1868an Kubako independentzia gerra (Hamar Urteko Gerra) hasi zen, Seiurteko osoan arazo larria izango zena.

Amadeo Savoiakoaren Erregealdia (1871-1873)

Monarkia demokratiko bat ezartzeko asmoz, Amadeo Savoiakoa italiarra aukeratu zuten errege. Hala ere, babes politiko gutxi izan zuen (Prim, bere babesle nagusia, koroatu aurretik erail zuten), eta karlisten zein errepublikanoen oposizioari aurre egin behar izan zion. Bi urte eskaseko erregealdi ezegonkorraren ondoren, 1873ko otsailean abdikatu zuen, krisi politikoa areagotuz.

Lehen Errepublika (1873-1874)

Amadeoren abdikazioaren ondoren, Lehen Errepublika aldarrikatu zen (1873ko otsaila). Errepublika oso ezegonkorra izan zen, barne-zatiketa (federalistak eta unitarioak), kantonalismoaren matxinada, Hirugarren Karlistaldiaren (1872-1876) larriagotzea eta Kubako gerra zirela medio.

1873ko ekainean, Errepublika Demokratiko Federala aldarrikatu zen, Pi i Margall presidente zela, Espainia 17 estatutan (edo eskualde autonomotan) banatzea proposatzen zuen konstituzio-proiektu batekin. Proiektu honek ez zuen aurrera egin, eta errepublikak hainbat presidente izan zituen oso denbora gutxian (Figueras, Pi i Margall, Salmerón, Castelar).

Azkenean, 1874ko urtarrilean, Pavía jeneralaren estatu-kolpeak Errepublikari amaiera eman zion, eta Serranoren diktadura labur baten ondoren, Martínez Camposen pronuntziamenduak Borboien berrezarkuntza ekarri zuen Alfontso XII.aren eskutik.