Espainiako Krisi Militarra, Politikoa eta Soziala (1917-1923) eta Primo de Riveraren Diktadura

Krisi Militarra (1916-1917)

Arazo militarrak zeuden, eta 1916an Defentsa Juntak sortu ziren, errebindikazioak eskatzeko. 1917an, helburua lortuta, langile eta oposizioaren kontra jarri ziren.

Krisi Politikoa (1917)

Alderdi politikoak ugaritu egin ziren, eta katolikoen hainbat eskabide ukatu ziren. Gobernuak Parlamentarien Batzar Nazionala bilatu zuen, hiru arazoak aztertuko zituen deialdia egiteko. Euskal Herrian, autonomiaren alde egin zen.

Krisi Soziala (1917)

1917an, hainbat talde sozialek greba orokorra deitu zuten. Greba Espainia osora hedatu zen, baina buruzagiak atxilotu zituzten, eta porrot egin zuen, goizegi deitu zutelako, sindikatuen batasun ezagatik eta parte-hartze baxuagatik, besteak beste.

Grebaren Ondorioak eta Diktadura Militarrerako Bidea

Txandakatze sistema desagertu, eta kontzentrazio-gobernuak ezarri ziren. Porrotak oposizioaren bilakaera ekarri zuen:

• Autonomiaren aldarrikapenak indartu ziren.
• Euskal Herriko nazionalistak banatu egin ziren.
• Katalunian, autonomiaren aldeko mugimendua zen indartsuena, baina banatuta zegoen.
• Andaluzian, Valentzian eta Galizian ere autonomia aldarrikapenak sortu ziren.
• Errepublikazaleek eragin handia izan zuten kulturan.
• Langile mugimendua indartsu mantendu zen, Errusiako Iraultzaren eraginez. Gobernuak gogor egin zuen langile mugimenduaren aurka, eta anarkistek ekintza zuzenarekin erantzun zioten.

Arazo larriena Marokoko gerra izan zen. XIX. mendearen amaieran, Europako potentziek Maroko babesik gabe utzi zuten. Espainiak eta Frantziak beren intereseko akordioak sinatu zituzten, eta bertakoek gerrari ekin zioten. 1921-1926 bitartean, Abd el-Krim-ek hainbat gudu irabazi zituen eremuan, baina benetako hondamendia Annualen gertatu zen, 1921ean. Espainiako armadak akatsak egin zituen, eta ia lurralde osoa eta 13.000 soldadu galdu zituen.

Hondamendiak eragin handia izan zuen Espainian: eztabaida politiko gogorra sortu zen, eta jende askok uko egin zion Afrikara joateari.

Egoera horretan, Primo de Riverak estatu-kolpea jo zuen 1923an, eztabaidarekin amaitzeko. Erregeak kolpea onartu zuen.

Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)

Primo de Riveraren diktadurak langile mugimendua eta nazionalismoak erasotu zituen, eta sistema kanovista indargabetu zuen. Marokoko gerra zen arazo nagusia. Bi jarrera zeuden: gerra uztea edo gogortzea. Marokok Frantzia erasotzean, Espainiak Frantziarekin hitzarmena egin zuen, eta 1925ean, arrakasta lortu zuten Abd el-Krim atxilotuz.

Ez zituzten hauteskundeak deitu, eta Direktorio Zibila ezarri zuen (1925-1930).