Euskal Bertsolarien Historia: Txirrita, Basarri, Uztapide, Enbeita eta Xalbador

Txirrita: Norteko Ferrokarrilari Egindako Bertsoak

Txirrita ezaguna da Norteko ferrokarrilari egindako bertso-sortagatik. Bertso asko dira, baina bat hautatu dugu, ferrokarrila nola deskribatzen duen azaltzeko:

"Modu horretan jarri zuenak Norteko ferrokarrila jakinduria handia zuen, entendimendu abila. Gizonik ezin hasi liteke zaldi hobearen bila: goizean irten Irundik eta iluntzerako Madrila. Karbonerarik ez dute bihar, fogonerorik hain gutxi. Hor behar dana: begiak erne eta ilabeari eutsi; abiatzean ireki eta ailegatzean itxi. Gau eta egun gelditu gabe dabil txistu ta irrintzi."

Bertso honek ferrokarrilaren abiadura eta etengabeko mugimendua azpimarratzen ditu. Canovasen heriotzari abesten dio lehen parrafoan eta bigarrenean alargunari.

Basarri eta Uztapide: Bikote Osagarria

Bertsokera eta izaera desberdinak izanik, bikote osagarria osatzen zuten Uztapidek eta Basarrik. Basarriren bertsogintza intelektualagoa zen, nolabait esateko. Juan Mari Lekuinak adierazi bezala, ongi definitutako proiektu baten ondorioa zen bertsogintza hori. Bertsozale arruntak, ordea, nahiago zuen Uztapide.

Basarriren gidaritzaren ondoren, Uztapidek ez zuen aukerarik galtzen Basarrik ateratzen zituen gai orori buruzko iruzkinen bat edo beste egiteko. Uztapideren bertsokera Basarrirena baino herrikoiagoa eta errazagoa zen. Basarriren kezka intelektualik ez bazuen ere, errezildarraren osagarri bikaina zen.

Egungo bertsolari zaharrenek gogoan dute bikotearen saioek beti zutela bilakaera bertsua. Basarrik gidari-lana egiten zuen, bide eginez: hark erabakitzen zuen noiz eta nola landu gai bakoitza. Saioak gai-jartzailerik gabekoak izaten zirenez, bertsolariek erabakitzen zuten zein gaiari kantatu eta zenbat bertso osatu.

Enbeita: Gerra Osteko Txapelketa eta Desadostasuna

Gerra osteko lehenengo txapelketa 1958an egin zen Bizkaian. Euskaltzaindiak antolatu zuen, eta Alfontso Irigoien euskaltzaina ibili zen antolakuntzan burubelarri. Balendin Enbeitak irabazi zuen txapela.

Baina bigarren geratu zen bertsolariak, Juan Ormaetxe Taketek, bertso-sorta bat idatzi zuen bere desadostasuna agertzeko. Soka luzea ekarri zuen honek, eta garai hartan epaimahaian zegoen Aresti idazlea izan zen erantzun ziotenetako bat. Sorta luzea idatzi zuen. Bere auzoko jaien berri ematea eta jaietako gehiegikeriez ohartarazteko helburuz idazten zuen.

Xalbador: Omenaldian Hil zen Bertsolaria

Xalbador bertsolaria zen. Bere omenaldi egunean hil zen. Hala kontatu zuen Jose Mari Aranalde lagunak egun lazgarri hura:

"Bazkalondoko bertso-saioa ari zen. Bera ohorezko lekuan zegoen jarrita. Jaiki, lagunak han utzi eta kanpora atera zen. Metro batzuk aldaraka-maldarka egin, eta han bertan erori zen. Kanpoan, jaialdira sartu gabe, haurrak zaintzen eta abar zeuden norbaitzuek ikusi eta jaso zuten eta frontoiaren pareko udaleku-etxera eraman. Handik ordubete ingurura hil zen. Doi-doi izan zuen astia emazteari enkargu bat emateko. Ondoan gertatu zen batek esanda daki. Ezin izango zuela, alegia, jenderik eskertu. Ez zuen jendearekin konplitzerik izan."

Alferrik izan ziren Labegerie abeslari eta medikuaren ahaleginak eta herriko medikuarenak. Astinaldi ederrik eman zioten, baina ez zuten bihotza martxan jarri ahal izan. Gelditua zen betiko.