Foruak eta Karlistadak: Euskal Herriko Gatazka Historikoa

Foruak Isabel II.aren Erregealdian

Isabel II.aren erregealdian, hiru Euskal Foru Probintzien egoera aldatu zen. Gobernu moderatuek, Isabelen erregealdiko urte gehienetan, galdutako foruen zati bat itzuli zieten: Batzar Nagusiak eta Foru-Diputazioak berrezarri zituzten. 1845eko Konstituzio moderatua eta hura garatu zuten legeak zentralistak baziren ere, Euskal Foruak ez ziren desagertu. Euskal Aldundien ordezkariek Foruen eta Konstituzioaren arteko bateragarritasunari buruz eztabaidatu zuten Madrilgo Gobernuarekin. Horrekin jaio zen fuerismoa.

Hiru Probintzietako Diputazioen administrazio- eta zerga-eskumenak arlo batzuetan handitu egin ziren, baina beste batzuetan uniformetasuna areagotu zen: Guardia Zibila eta Moyano legea ezarri ziren. Foru Diputazioek euren aginpideak handitu zituzten desamortizazio prozesuaren kontrolaren bidez. 1862an, egoitza Gasteizen zuela, Euskal Apezpikutza lortu zen; horrela, sakabanatutako euskal kleroa bateratuta geratu zen. Foruen iraupenaren trukean, noblezia lurjabe eta foruzaleak babesa eman zien moderatuei Parlamentuan. Foruzaletasunak, foru-eskaintza murriztuz, Lehen Karlistadaren gizarte batasuna berreraikitzeari ekin zion.

Azken Karlistada eta Foruen Indargabetzea

Seiurteko Demokratikoko (1868-1874) espainiar politikaren gertaerek karlisten erantzun berria sortu zuten. Hiru euskal probintzietan eta Nafarroan, «Jainkoa, Erregea eta Foruak» tradiziozko idealak sendotu zituzten. Karlistek altxamendu berria prestatu zuten. Talde karlistek gerrilla-taktikak erabili arren, errendizioa aurkeztu zioten Serrano jeneralari eta Amorebietako Hitzarmena (1872) sinatu zuten. Baina urtearen amaieran, karlistek berriro ekin zioten gerrari eta ia euskal lurralde osoa menperatzera heldu ziren, lau hiriburuak eta setiatutako eta bonbardatutako beste hiri batzuk izan ezik.

Don Karlosek (VII.a) Gernikako Arbolaren azpian adierazpen ospetsua egin zuen. Hark bere Gortea Lizarran ezarri eta Estatua antolatzen hasi zen: hezkuntza, probintzia-zergak, armada erregularra, kode penala... Urte horren amaieran, karlistek Bilboko setioari ekin zioten, Foru erregimenaren bilakaeraren testuinguruan. Baina liberalek, artilleria berriari esker, Somorrostroko batailaren ondoren, setioa altxatzea lortu zuten. Ondoren, Don Karlosek muga zeharkatu zuen.

Gerraren Ondorioak eta Foruen Amaiera

Burgesia liberala garaile izanik, Cánovasek ohiko Foruen abolizioa eta kontzertu ekonomikoa baimentzeko formula berria asmatu zuen. 1876ko uztailean derrigorrezko soldadutza ezarri zen eta gobernuari probintzien administrazioan aldaketak ezartzeko ahalmena eman zitzaion. Euskal diputatuek, Legea onetsi ondoren, Parlamentutik alde egin zuten.