Joaquín Costaren Oligarkia eta Jauntxokeria (1901)

Joaquín Costaren "Oligarkia eta Jauntxokeria" lanaren pasartea (1901)

1. Sailkapena

Lehen eskuko dokumentu hau Joaquín Costaren Oligarkia eta Jauntxokeria Espainiako egungo gobernu mota gisa liburuaren zati bat da. Eduki politikoa du, Errestaurazioaren sistemari kritika egiten diona. 1901ean argitaratu zen Madrilen. Egilea Joaquín Costa intelektuala izan zen.

2. Analisia

Testu honen ideia nagusia oligarkia eta jauntxokeria salatzea da. Beste ideia garrantzitsu bat da jauntxoak ez direla nazioaren benetako ordezkariak, nahiz eta boterea haiek izan, eta hauteskundeetan egiten den pucherazoa (iruzurra) salatzen du.

3. Iruzkina eta Testuinguru Historikoa

Errestaurazioaren aurreko krisia (1868-1874)

1868an, Isabel II.a Espainiatik kanporatu ondoren, erregimen demokratiko bat eraikitzen saiatu ziren. Saiakera horrek porrot egin zuen Amadeo I.aren abdikazioarekin eta I. Errepublikaren aldarrikapenarekin. Espainia desegonkorra zen: lau presidente 11 hilabetetan, Gerra Karlista, Kubako Gerra...

Borbondar Errestaurazioa (1874)

Paviak estatu kolpea eman zuen 1874ko hasieran, eta urte amaieran Alfontso XII.a Espainiako errege aldarrikatu zen, Borbondar Errestaurazioari hasiera emanez. 1876an, konstituzio berri oso kontserbadorea aldarrikatu zen. Bi alderdi politiko txandakatzen ziren (kontserbadoreak, Cánovas del Castillo buru, eta liberalak, Sagasta buru), eta hori ziurtatzeko pucherazoa (hauteskunde iruzurra) egiten zen.

1898ko krisia eta Erregenerazionismoa

1885ean Alfontso hil zen, eta Maria Kristina erreginaorde bihurtu zen. Ez zen aldaketa garrantzitsurik egon, nahiz eta sufragio unibertsala ezarri. 1898an, Kuba eta Filipinak galdu ziren. Horrek pesimismoa ekarri zuen, eta intelektual batzuk, Joaquín Costa ordezkari zutela, erregenerazionismoa aldarrikatu zuten. Costak herriaren egoera larria, pucherazoa eta jauntxokeria salatu nahi zituen.

XX. mendeko gainbehera

Sistema ez zen aldatu. 1903an Alfontso XIII.aren erregealdian krisia areagotu zen. Ezin izan ziren sistemako arazoak konpondu; gainera, Marokoko Gerra arazo larria zen, eta gatazka sozialak areagotu ziren. 1917an, sistemaren gainbehera oso nabaria zela ikusi zen:

• Defentsa Batzarrak
• Bartzelonako parlamentarien biltzarra
• Langile mugimendua

Hauek guztiak gobernuaren aurka joan ziren.

Diktadura eta II. Errepublika

1923an, Primo de Rivera jeneralak estatu kolpea eman zuen, erregearen baimenarekin, eta diktadura ezarri zuen irtenbide baten bila. Zazpi urte geroago, diktadurak porrot egin zuen, eta urtebete geroago Alfontsok abdikatu egin zuen, II. Errepublikari hasiera emanez, arazo larriak konpontzeko asmoz.

4. Ondorioa

Testu hau oso garrantzitsua da, Errestaurazioaren sistemaren ustelkeriaren salaketa ausarta delako eta intelektualek Espainiako arazoen aurrean erakutsitako jarrera erakusgarria delako. Arazo hauek konpontzeko II. Errepublikara arte itxaron behar izan zen.