Logika: Oinarriak, Formala, Informala eta Falaziak

Logika: Oinarriak eta Aztergai Nagusiak

Zuzen argudiatzeko edo arrazoitzeko trebetasunari logikaren artea esaten zaio. Arrazoiketa zuzenaren printzipioak eta arauak aztertzen dituena, berriz, logikaren zientzia da. Logikak bi adar nagusi ditu:

• Logika formala: Argudioen egitura aztertzen du, edukiak kontuan izan gabe. Gure arrazoiketen alderdi sintaktikoari erreparatzen dio batez ere.
• Logika informala: Argudiatzeko modu zuzenak aztertzen ditu.

Logika Formala: Arrazoiketen Baliozkotasuna

Arrazoiketa oro zenbait perpausez osatuta egoten da: konklusioa eta gainerakoak, premisak. Perpaus horiek guztiak proposizioak dira. Logika formalaren aztergai da, beraz, zein arauren bidez bereiz dezakegun zein arrazoiketa diren baliozkoak eta zein ez.

Arrazoiketa bat baliozkoa izateko, konklusioak premisen ondorio logikoa izan behar du. Arrazoiketa bat baliogabea da, konklusioa premisen ondorioa ez bada. Argi bereizi behar dira, beraz, konklusioa egiazkoa izatea edo ez izatea, batetik, eta arrazoiketak baliozkoak izatea edo ez izatea, bestetik.

Logika formalak arrazoiketek izan ditzaketen formak aztertzen ditu, arrazoiketa horietako proposizioen eduki zehatza edo gaia kontuan izan gabe, baina jakinik proposizio horiek eduki bat dutela, agian egiazkoa, agian gezurrezkoa. Berriro ere azpimarratu nahi nuke:

• Gerta daitekeela arrazoiketa bat baliozkoa izatea, nahiz eta haren konklusioa gezurrezkoa izan.
• Eta gerta daitekeela arrazoiketa bat baliogabea izatea, nahiz eta konklusioa gezurrezkoa izan.

Zergatik? Logikan baliozkoa edo baliogabea izatea premisen eta konklusioen arteko loturaren baitan dagoelako: arrazoiketa bat baliozkoa izango da –premisak egiazkotzat emanda, nahiz eta egiazkoak izan ez– konklusioak egiazkoa baino ezin izan duenean –nahiz eta egiazkoa izan ez–. Bestela esanda, arrazoiketa batek ezin du baliozkoa izan, egiazko premisak izanik, gezurrezko konklusioa lortzen bada.^[4]

Logika Informala eta Argudiozko Elkarrizketa

Logika formalak aukera ederra ematen digu edozein komunikazio-prozesutan erabil daitezkeen argudioak baliozkoak diren ala ez aztertzeko. Edozer komunikatzeko ez da nahikoa formaren aldetik baliozkoak diren argudioak erabiltzea; halakoak erabilita ere gerta bailiteke komunikazioan arrakastarik ez izatea.

Bestetik, eguneroko bizitzan sarritan erabili ohi ditugu bestelako argudioak ere: formalki baliozkoak izan ez arren, arrazoiaren aldetik zuzentzat ditugunak. Beste izen bat: interferentzia onargarriak.

Logika informalari arrazoiketa egokien logika esaten zaio, eta hauxe aztertzen du: zer baldintza bete behar dituzten argudiaketek, zentzu horretan zuzenak izateko.

Argudiozko elkarrizketak hizkuntza-jolasak dira, bi parte-hartzailek edo gehiagok mezuak bidaltzen dizkiote elkarri; mezu horiek arau batzuk izaten dituzte, eta hauek errespetatu behar dira elkarrizketaren helburua betetzeko.

Argudiaketa-Akatsak edo Falaziak

Argudiaketa batzuk zuzenak dirudite, baina okerrak izaten dira: falaziak. Nahita esaten diren falaziei sofisma esaten zaie, eta nahi gabe esaten direnei paralogismo. Bereizketa hori egitea oso zaila da; hobe da falaziak erabili direla esatea, batzuetan falaziak izango baitira, eta beste batzuetan, argudio zuzenak.

Falaziez jabetuko bagara, arreta handiz erreparatu behar diogu elkarrizketa zer testuingurutan gertatzen ari den, batetik, eta solaskideek zer jarrera duten, bestetik; bestela litekeena da falaziez ez ohartzea.

Motak: Galdera Konplexuak

Galdera batzuek aurresuposizioak dituzte: “Utzi al duzu behingoz nire lehengusua bakean?” Norbaitek ziurtzat jotzen du hori, “nire lehengusua gogaitzen ibili zara” egia dena. Galderari baietz edo ezez erantzunda ere, baieztapena onartu egingo duzu. Baina solaskidearentzako tranpak ere izaten dira sarritan, eta hala gertatzen denean falaziak erabiltzen dira galderak.^[5]