Osasuna eta Genetika: Oinarrizko Kontzeptuak eta Gakoak

Osasuna

Osasuna: Definizioa

Osasuna (OMEren arabera): ongizate fisiko, mental eta sozial osoko egoera da.

Osasun Egoeraren Faktoreak

• Herentzia (faktore genetikoak)
• Ingurunea (ingurumen-faktoreak)
• Portaera (faktore pertsonalak)
• Osasun sistema erabiltzeko aukera

Osasunaren Faktore Erabakigarriak

• Bizitzeko era eta osasun-ohiturak
• Ingurunea
• Biologia
• Osasuna zaintzeko sistema

Arrisku Faktoreak

Arrisku faktorea pertsona edo pertsona-talde batean hautematen den egoera edo ezaugarria da, gaixotasun bat garatu edo sortzeko probabilitatearekin erlazionaturik dagoena. Egoera edo ezaugarri hauek ez dira derrigorrez gaixotasunaren kausa izan behar, gertakariarekin erlazionaturik daude soilik.

Arrisku Faktore Aldagarriak

Pertsonen portaerari dagozkionak.

Arrisku Faktore Aldaezinak

Eduki genetikoa.

Prebentzio Mailak

• Lehen mailako prebentzioa: Txertoak.
• Bigarren mailako prebentzioa: Diagnostiko goiztiarra.
• Hirugarren mailako prebentzioa: Gaixotasun baten bilakaera hobetzera zuzendua.

Gaixotasunak

Gaixotasun motak

• Noizean behingo gaixotasunak
• Gaixotasun endemikoak
• Gaixotasun epidemikoak

Gaixotasun sailkapena

Ez-infekziosoak

• Heredagarriak edo genetikoak
• Mentalak
• Organoen eta sistemen berariazko gaixotasunak
• Autoinmuneak
• Istripuek eragindakoak

Infekziosoak

Faseak

• Inkubazio-aldia
• Aldi prodromikoa
• Aldi klinikoa

Patogenoaren Ezaugarriak

• Kutsagarritasuna
• Infektibitatea
• Patogenitatea
• Birulentzia

Patogenoak Kutsatzeko Bideak

• Ahoa edo gorotzen bidez
• Arnasaren bidez
• Kontaktu zuzenaren bidez

Gaixotasun Infekziosoen Kontrako Borroka

• Sueroak
• Txertoak
• Botikak

Genetika

Genea

• Herentzia-unitatea da.
• Arau edo lege zehatz batzuen arabera transmititzen da.
• Kromosometan aurkitzen da, eta kromosomak zelula nukleoko substantzia batez osatutako egiturak dira.
• Hauek zehazten dute sexua organismo bizi gehienetan.

Genetikako Terminoak

• Genotipoa: Indibiduoaren konstituzio genetikoa (AA, Aa, aa).
• Fenotipoa: Genotipoaren kanpoko adierazpena (adibidez, koloreak).
• Aleloa: Gene batek izan dezakeen aldaera bakoitza.
• Homozigotikoa: Bi alelo berdin dituen indibiduoa (aa, AA).
• Heterozigotikoa: Bi alelo desberdin dituen indibiduoa (Aa).
• Locusa: Gene bakoitzak kromosoman duen leku zehatza.

ADN (Azido Desoxirribonukleikoa)

Izaki bizidun guztien zelula guztietan dagoen molekula bat da, izakiaren oinarrizko ezaugarriak garatzeko instrukzioak biltzen dituen informazioa duena.

Kode Genetikoa

Polinukleotido baten nukleotidoen eta aminoazidoen arteko elkarrekikotasun-erlazioa da.