Descartesen Cogitoa eta Cogitatioa: Lehen Ziurtasuna

Zalantzatik lehen ziurtasunera

Zalantza gnoseologikoa ugalkorra da. Lehen ziurtasuna Descartesen sistema filosofiko osoaren egituraren oinarria izango da. Hona hemen kezka: zalantzaren zergatietatik aterako nauen lehen ziurtasun subjektiboa bilatzea. Descartesek bereizi egiten ditu pentsamendua (ekintza psikikoa) eta pentsamenduaren objektua (gogamena).

Dena dela, gakoa honetan datza: ez dira nahasi behar pentsamendua, ekintza psikikoa den aldetik, eta gogamena. Pentsamenduaren objektua bitarteko bat da niretzat, beste zerbaiten bidez ematen zaidana. Baina ekintza psikikoa bera ez dago bitartekotua, eta zuzenean eta arartegabe hauteman daiteke.

Eta zer ekintza psikiko da hori? Pentsatzen ari naizen ni nerau, ni pentsatzailea jardunean: “Pentsatzen dut; beraz, banaiz”.

Lehen egiaren (ziurtasunaren) zentzua

Descartesen lehen egiari buruz ari garenean, Metodoaren diskurtsoaren “Cogito ergo sum” aipatzen dugu. Zer zentzu edo izaera du adierazpen horrek? Silogismoaren zati bat eratzen du? Ez. Argi eta garbi dio pentsalariak: “Pentsatzen ari naiz; beraz, banaiz.”

Villororen ustez, “Cogito ergo sum” printzipioak honako hau adierazten du: “Pentsamendu gisa zerbaiten presentzia adierazten den esakune bat besterik ez da”. Horrela argi dago ez dagoela silogismorik, simplex mentis intuitus bat baizik, esperientzia subjektibo bat: existentziarik gabe, ezinezkoa da pentsatzea.

Descartesen intuizioa ez da guztiz originala, eta badu aitzindaririk; Agustin Hiponakoa, besteak beste: “Existitzen ez denak ez dezake bere burua engainatu”.

Cogito (esentzia) eta Cogitatio (existentzia)

Zalantza egin, aditu, baieztatu, ezeztu, nahi izan, iruditu, sentitu. “Cogito ergo sum (cogitatio)” subjektua pentsatzailearen errealitate existentziala da. Cogitoa nitasuna (esentzia) eta ekintza psikikoa da; Cogitatioa, berriz, nita (lo concreto) edo gogamena.

Cogitoa eta intuizioa

III. arauan dio: “Intuizioa ez da niretzat zentzumenen fidantza aldakorra edo irudimenaren judizio gezurtia, gogamen huts eta argiaren kontzeptu argia eta bereizia baizik”. Intuizio hitzak bi adiera ditu:

• Berehalako ezagutza: Prozedura psikikorik behar ez duena. Alde horretatik, intuizioa abstrakzioari kontrajartzen zaio. Buruak ez du zerikusirik cogitoan; intus bat da, barruko zerbait.
• Adiera psikikoa: Descartesek, intuiziozko ezagutzan, ziurtasunaren irizpideak eskatzen dituen ezaugarriak agertu behar direla dio: argitasuna, berezitasuna eta aldiberekotasuna.

Niaren ezagutza eta natura

Cogito ergo sum adierazpenean, nia res cogitans da. “Zalantza egin, aditu, baieztatu, ukatu, nahi izan, iruditu, sentitu...”. Ni naiz, existitzen naiz: hori ziurra da. Baina, noiz existitzen naiz? Zehazki, pentsatzen ari naizenean. Pentsatzeari utziko banio, une horretantxe utziko nioke existitzeari absolutuki. Pentsatzen duen gauza bat bakarrik naiz.