Foru Auzia Euskal Herrian: jatorria eta karlistaldiak

Resumen

Dokumentuak Euskal Herriko foru-erregimenaren ezaugarriak azaltzen ditu, Erdi Arokoa dena, eta XIX. mendean izan zuen krisia. Foruen defentsak karlistaldiak nola piztu zituen eta gerra bakoitzaren ondorioak nolakoak izan ziren ikasiko du irakurleak. Azkenik, 1876an foruak nola abolitu ziren azaltzen da.

Puntos clave

Foru-erregimena Erdi Aroan sortu zen eta lurralde bakoitzak (Nafarroa, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) bere legeak eta erakundeak zituen.
Foru-pasea: erregearen lege bat foruen aurkakoa bazen, ez zen bete behar.
Frantsesen inbasioan (1808) foru erakundeak desegin ziren; 1812an Cadizko Gorteek foruak ezabatu zituzten.
Lehen Gerra Karlista (1833–1839) izan zen, eta Bergarako Hitzarmenak (1839) foruak berretsi zituen, konstituzioaren menpe.
Nafarroako Lege Hitzartua (1841) bidez, Nafarroak erresuma izaera galdu zuen baina autonomia administratiboa mantendu zuen.
Bigarren Gerra Karlista (1872–1876) porrotaz amaitu zen eta Cánovas del Castillok foruak aboli zituen 1876an.

Resumen generado con IA a partir del documento. Ponte a prueba

Foru Auzia Euskal Herrian

Euskal Herria foru-erregimenaren bidez gobernatzen zen, Erdi Aroan sortua eta autogobernu mugatua ematen zuena. Lurralde bakoitzak (Nafarroa, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba) bere legeak eta erakundeak zituen, nahiz eta antzekoak izan.

Foru Erregimenaren Ezaugarri Nagusiak

Erregeak onartuak.
Foru-pasea: erregearen lege bat foruen aurkakoa bazen, ez zen bete behar.
Kaparetasun unibertsala: herritar guztiak nobletzat jotzen ziren.
Zerga-pribilegioak: ez zuten erregeari zergarik ordaintzen, “donatiboak” bakarrik.
Soldadutzatik salbuespena.
Aduanak barnealdean zeuden.

XIX. Mendeko Aldaketak eta Foruen Krisia

Frantsesen inbasioan (1808) foru erakundeak desegin ziren.
Cadizko Gorteetan (1812) lege berdintasuna ezarri zen eta foruak ezabatu ziren.
Fernando VII.aren garaian (1814–1820) berriro indarrean jarri ziren, baina Hirurteko Liberalean (1820–1823) berriz abolitu.

Foruen defentsak liberalismoaren kontrako mugimenduak bultzatu zituen eta karlistaldiak piztu zituen.

Lehen Gerra Karlista (1833–1839)

Karlistek foruak, katolikotasuna eta errege tradizionala defendatu zituzten.

Zumalakarregi izan zen haien buruzagi nagusia.

Bergarako Hitzarmena (1839)

Gerrari amaiera eman zion eta foruak berretsi zituen, baina konstituzioaren menpe geratu ziren.

Nafarroako Lege Hitzartua (1841)

Nafarroak erresuma izaera galdu zuen, baina autonomia administratiboa mantendu zuen eta urtero kupoa ordaintzen hasi zen.

Euskal probintzietan, foru pasea kendu eta aduanak mugara eraman zituzten.

Isabel II.aren Garaia (1843–1868)

Foru-erregimena partzialki berrezarri zen (1844): Batzar Nagusiak eta Foru Aldundiak berriro sortu ziren.

Foruek garrantzi handia izaten jarraitu zuten, batez ere autogobernu ekonomikoan.

Seiurteko Demokratikoa (1868–1874)

Isabel II.a tronutik bota zuten.
1869ko konstituzioak monarkia demokratikoa ezarri zuen eta foruak errespetatu zituen, baina karlisten haserrea piztu zuen.

Horren ondorioz, Bigarren Gerra Karlista hasi zen (1872–1876).

Bigarren Gerra Karlista eta Foruen Abolizioa (1872–1876)

Karlos VII.a buru, “Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea” lelopean.

Hasieran arrakastak izan zituzten, baina 1876an porrot egin zuten.

Ondorioz, Cánovas del Castillok foruak aboli zituen (1876) eta soldadutza eta zergak orokortu zituen.

Preguntas frecuentes

Zer ziren foru-erregimena eta foru-pasea?

Foru-erregimena Euskal Herriko lurraldeek Erdi Aroan izan zuten autogobernu mugatua zen. Foru-pasea esan nahi zuen erregearen lege bat foruen aurkakoa bazen, ez zela bete behar.

Zergatik piztu ziren karlistaldiak?

Foruen defentsak liberalismoaren kontrako mugimenduak bultzatu zituen. Karlistek foruak, katolikotasuna eta errege tradizionala defendatu zituzten.

Noiz eta nola abolitu zituzten foruak?

Cánovas del Castillok 1876an aboli zituen, Bigarren Gerra Karlistaren porrotaren ondoren. Horrekin batera soldadutza eta zergak orokortu ziren.