Karlismoa eta foru-liberalismoaren gatazka (1833-1876): gerrak eta Kontzertu Ekonomikoa

1. Karlismoa: Ideologia eta Oinarri Soziala

Erregimen Zaharreko absolutismoa, zorrozkeria erlijiosoa eta foru zein pribilegio feudalen defentsa ziren karlismoaren ezaugarri ideologiko nagusiak.

Karlismoa eta oinarri soziala

Karlistak absolutista amorratuak ziren, eta nekazarien zati handi batek osatzen zuen mugimendua. Karlismoa mugimendu kontrairaultzaile, herrikoi eta nekazaria izan zen.

Karlismoa eta foruak

Euskal Herrian, Nafarroan, Katalunian eta Aragoin foruen defentsa funtsezkoa zen karlismoaren bandoan sartzeko, liberalismoak Konstituzioa ezartzerakoan foruen berezitasunak mehatxatzen zituelako. Foru-sistema ez zetorren bat euskal burgesiaren interesekin, Espainiako merkataritzarekin bat egin nahi zutelako, aduanak kostaldera eramanez. Politikan, hirietako burgesia baztertuta geratzen zen erabakiak hartzerakoan; ondorioz, burgesiak liberalismora jo zuen. Bere asmoa foruak sistema liberalera egokitzea eta foru-erakundeen kontrola lortzea zen.

Karlismoaren kokapen geografikoa

Euskal probintzietan, Nafarroan, Katalunia barnealdean eta Aragoi hegoaldeko Maestrazgoko eskualdean izan zuen indar handia karlismoak.

2. Lehen Karlistada (1833-1839)

Fernando VII.a hiltzean, bere anaia Karlosek koroa erreklamatu zuen. Zenbait tokitan Karlosen aldeko altxamendu armatuak izan ziren, gerra zibila hasiz.

• Gerraren ezaugarriak: Ez zen ondorengotza gatazka hutsa izan; bi egitura ekonomiko, politiko eta sozialek elkar jo zuten.
• Nazioarteko laguntza: Potentzia absolutistek karlistei laguntza “morala” eman zieten soilik. Liberalek, ordea, potentzia liberalen laguntza materiala izan zuten.
• Gerraren bilakaera: Lehen gerra karlista batez ere Euskal Herrian garatu zen. Gerrillen erasoen taktika erabili zuten karlistek, Zumalakarregik armada osatu arte.

Gerraren fase nagusiak

• 1833-1835: Lehenengo altxamendu karlistek huts egin zuten, baina 1833ko azaroan Zumalakarregik buruzagitza hartu eta 30.000 boluntarioz osatutako armada eratu zuen. Karlos V.ak, errege gisa, Lizarran gortea ezarri eta gobernua osatu zuen, foruak zin eginez eta Oñatiko Unibertsitatea bultzatuz. Zumalakarregik Gasteiz hartu nahi zuen lehenik, eta gero Madrilera joan, baina Karlosek Bilbo setiatzeari ekin zion. Setioak porrot egin zuen: 1835ean Esparterok hesia hautsi eta Zumalakarregi hil zen.
• 1835-1837: 1837an Madrilera hurbildu zen Karlosek gidaturiko espedizioa, baina porrot egin zuen. Karlismoak agerian utzi zuen ezin zuela boterea armaz eskuratu, armada erregularra askoz prestatuago baitzegoen.
• 1837-1839: Madrilgo porrotaren ondoren, etsipena nagusitu zen karlisten artean. Bi jarrera bereizi ziren: gerra jarraitzearen aldekoak eta akordioetara iritsi nahi zutenak (transakzionistak).

Gerraren bukaera: Bergarako Hitzarmena

Liberalek Muñagorriren proiektua bultzatu zuten, baina arrakastarik gabe. Gerraren luzapenak desgastea sortu zuen, eta Maroto karlisten buruzagi militarra Espartero jeneral liberalarekin negoziatzen hasi zen. Azkenik, Bergarako Hitzarmena sinatu zuten 1839an (“Bergarako Besarkada”):

• Karlistek Isabel II.a erreginatzat onartu zuten.
• Foruak berresten ziren.
• Militar karlistek armada liberalean sartzeko aukera zuten, euren kategoriak mantenduz.

3. Foruen Lehenengo Murrizketak

Liberalak boterera iritsi zirenetik, euskal foruak mehatxatuta egon ziren. Armada karlista desegin ondoren, foruen murrizketari ekin zioten.

1839ko Urriko Legea eta Nafarroako Ley Paccionada

Euskal probintzietako eta Nafarroako foruak berretsi ziren, baina Konstituzioa hauen gainetik jarriz. Nafarroak 1841eko “Ley Paccionada” onartu zuen, eta ondorioz:

• Nafarroa erresuma izatetik probintzia izatera igaro zen.
• Erakunde foralak Estatuaren menpe geratu ziren.
• Barne aduanak desagertu eta zerga-pribilegioak galdu ziren.
• Nafarroak Kontzertu Ekonomikoa lortu zuen, autonomia administratibo eta fiskalarekin.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foruen murrizketa

1841ean Esparterok “Foru Pasea” ezereztu zuen. Geroago, 1841eko Urriko Legearekin, erakunde foral guztiak ezabatu ziren eta aduanak kostaldera pasatu ziren. 1843an, moderatuekin, foruak neurri batean berreskuratu ziren (Batzar Nagusiak eta Aldundiak), baina Guardia Zibila sartu zen eta Moyano legea aplikatu zen hezkuntzan.

4. Bigarren eta Hirugarren Gerra Karlistak

Bigarren Gerra Karlista (1846-1849)

Katalunian, Aragoin eta Maestrazgon izan zuen indarra batez ere. Euskal lurretan ez zuen babes handirik izan. Armada erregularrik osatu ezin izan denez, gerra 1849an amaitu zen.

Hirugarren Gerra Karlista (1872-1876)

1868ko iraultzaren ondorengo ezegonkortasunak karlismoa indartu zuen. Karlos VII.a tronurako hautagaia zela, karlistak berriro borrokan hasi ziren Nicolas Ollo nafarraren gidaritzapean. Lizarra hiriburu hartuta, estatu baten oinarriak ezarri zituzten. Hala ere, 1874an Alfontso XII.ak tronua eskuratzean, liberalek erasoa indartu eta karlistek amore eman behar izan zuten.

5. Foruen Deuseztatzea eta Kontzertu Ekonomikoak

1876ko uztailaren 21eko Legeak amaiera eman zien zerga-pribilegioei eta derrigorrezko soldadutza ezarri zuen. Hala ere, lege honek Kontzertu Ekonomikoen sorrera erraztu zuen.

Kontzertu Ekonomikoaren ezaugarriak

• Autonomia fiskala: Probintzia bakoitzak Estatuari kupoa ordaindu behar dio, baina Aldundia arduratzen da dirua biltzeaz.
• Autonomia administratiboa: Aldundiek eskumen zabalak lortu zituzten kudeaketan.

Sistema hau ezarri zen Estatuak ez zuelako egitura nahikorik zergak zuzenean biltzeko eta Cánovas del Castillok bake politikoa bermatu nahi zuelako. Kontzertu hauek autogobernu handia eta egonkortasuna eman zieten euskal probintziei Berrezarkuntza garaian.

Iraupena

Bizkaiak eta Gipuzkoak 1937an galdu zuten Kontzertua, Gerra Zibilean Errepublikaren alde egiteagatik. Arabak eta Nafarroak, berriz, mantendu egin zuten. 1980ko Trantsizioan, Kontzertu Ekonomikoak berreskuratu ziren hiru herrialdeentzat, eta Nafarroan 1982ko Amejoramiento legea ezarri zen.