Frankismoaren amaiera: krisi ekonomikoak eta gizarte-aldaketak

Kausak eta Ondorioak Frankismoaren Gainbeheran

Kausa: 1956ko krisi ekonomikoak frankismoaren autarkia politika kolokan jarri zuen, erregimena nazioarteko onespena bilatzera behartuz. 1959an, Egonkortze Planak ekonomia liberalizatu zuen, defizita eta inflazioa kontrolatuz. Espainiak Munduko Bankuaren eta NDFren kredituak lortu zituen, eta AEBrekin sinatutako hitzarmenek legitimitatea sendotu zuten.

1960ko hamarkadan, garapen planak (1964-1975) eta industrializazioa bultzatzeko garapen poloak ezarri ziren. Euskal Herrian, siderurgia, ontzigintza eta kooperatibismoa indarberritu ziren, eta migrazio handiak gertatu ziren lan bila.

Nekazaritzatik industriara igarotzeak eta hiri-hazkundeak eredu ekonomikoaren eraldaketa ekarri zuten, landa-exodoarekin batera. Turismoaren gorakadak eta atzerriko kapitalaren inbertsioek BPGaren hazkundea bultzatu zuten, nahiz eta ekonomia kanpo faktoreen menpe egon.

1973ko petrolio-krisiak kalte nabarmena eragin zion ekonomiari, langabezia eta inflazioa igoz. Francoren osasunaren narriadurarekin batera, erregimenaren ahultzea areagotu egin zen, eta 1975ean haren heriotzak etapa berri baten hasiera iragarri zuen.

Ondorioa: 1959ko Egonkortze Planak Espainiako ekonomia eraldatu zuen, merkatu-ekonomia bultzatuz eta autarkia deseginez. Liberalizazioak industria-hazkunde azkarra ekarri zuen (1960-1975, urtero %10), siderurgia, automobilgintza eta kimika-industria indartuz. Industrializazioa Euskal Herrian, Katalunian eta Madril inguruan zentratu zen.

Eraikuntzaren sektorea handitu zen, batez ere hiriguneetan etxebizitzaren eskaera handitu zelako. Nekazaritzaren modernizazioak produktibitatea handitu zuen, baina landa-exodoa bizkortu zuen.

Barne-migrazioek eta biztanleriaren hazkundeak aldaketa sozialak eragin zituzten. Industriak eta zerbitzu-sektoreak langile gehiago xurgatu zituzten, eta emakumeak lan-merkatuan sartu ziren. Turismoaren gorakadak Espainia helmuga nagusietako bat bihurtu zuen. Hala ere, ekonomia atzerriko inbertsioen eta energiaren menpekoa zen, eta 1973ko petrolio-krisiak ondorio larriak izan zituen.

Gizarte-aldaketek, kontsumo-gizartearen hedapenarekin eta jarrera liberalagoekin, frankismoaren amaiera bizkortu zuten.

Frankismoaren Aurkako Oposizioa eta Erregimenaren Krisia

Kausa: 1960ko hamarkadan, frankismoaren aurkako oposizioa indartu zen lan-baldintza kaskarren eta eskubide politikoen urraketaren ondorioz. Langileen aldarrikapenak funtsezkoak izan ziren: greba ugari antolatu ziren, eta Langile Komisioak (CCOO) sortu ziren.

UGT eta CNT sindikatu historikoak berraktibatu ziren, eta LSB-USO sindikatu sozialista 1960ko hamarkadan sortu zen.

Unibertsitateak ere oposizioaren gune bihurtu ziren. Ikasleek unibertsitatearen demokratizazioa aldarrikatu zuten, eta 1965ean SEU desegin zen. Hainbat ikasle elkarte sortu ziren, eta erregimenak neurriak hartu zituen.

Elizak, Vatikanoko II. Kontzilioaren ondoren, frankismoarekiko distantzia hartu zuen. Behe-kleroak langile-mugimenduarekin bat egin zuen, eta euskal apaiz talde batek frankismoaren aurkako salaketak egin zituen.

Nazionalismoaren indarra ere handitu zen. 1959an ETA sortu zen, eta 1968tik borroka armatua hasi zuen erregimenaren aurka. Mugimendu honek, beste oposizio-indarrekin batera, frankismoaren krisia azkartu zuen 1970eko hamarkadan.

Ondorioa: 1960ko hamarkadaren amaieratik aurrera, frankismoaren kontrako indarren ekintzek eragin handia izan zuten erregimenaren krisian. Elizak eta sindikatuek (CCOO, UGT, CNT) grebak eta protestak antolatu zituzten, langile-klasearen kontzientzia piztuz.

Alderdi politiko ilegalek (PSOE, PCE) oposizioa koordinatu zuten, eta 1974an Platajunta osatu zuten. Nazionalismoaren indarra ere handitu zen, autonomia-eskaerak indartuz.

ETAren jardunak, bereziki Carrero Blanco hil zuen atentatuak (1973), erregimenaren egonkortasuna astindu zuen.

Frankismo Berantiarraren Krisia: Errepresioa, Gizarte-Aldaketak eta Petrolioaren Krisia

Kausa: 1960ko hamarkadaren amaieran, frankismo berantiarra krisian sartzen hasi zen. Teknokraten politikek modernizazio ekonomikoa sustatu zuten, baina botere politikoa Francoren esku geratu zen. 1966ko Estatuaren Lege Organikoak "demokrazia organikoa" ezarri zuen, oposizioa baztertuz.

Errepresioak gizartearen haserrea piztu zuen. 1970eko Burgosko Prozesuan sei ETAkideri heriotza-zigorra ezarri zieten, baina nazioarteko presioen ondorioz barkatuak izan ziren. Hala ere, erregimenak oposizioa zapaltzen jarraitu zuen.

Gizartean aldaketa sakonak gertatzen ari ziren: urbanizazioa eta kontsumo-gizartea zabaltzen ari ziren, eta Elizak Francoren aldeko jarrera galdu zuen. Bilboko gotzaina, Antonio Añoveros, erregimenaren aurka agertu zen.

1973ko petrolio-krisiak Espainiako ekonomia kolpatu zuen, inflazioa eta langabezia handituz. Francoren osasunaren gainbeherarekin batera, erregimenaren krisia sakondu egin zen.

Ondorioa: 1973ko petrolio-krisiak frankismo berantiarraren ekonomia hondoratu zuen, inflazioa eta langabezia handituz. Krisi honek Espainiaren atzerriko menpekotasuna areagotu zuen.

ETAk Carrero Blanco hil zuen (1973), erregimenaren egonkortasuna astinduz.

Oposizio politikoa eta soziala mobilizazio handiagoetan antolatu zen. Langileek grebak ugaritu zituzten, eta ikasle-mugimenduak protesta handiak antolatu zituen.

Saharako gatazkak erregimenaren nazioarteko ospea kaltetzen jarraitu zuen. Espainiak 1975ean lurraldea uztea erabaki zuen.

1975eko azaroaren 20an, Franco hil zen, eta diktaduraren amaiera iritsi zen. Haren heriotzak trantsizio demokratikorako bidea ireki zuen.