Gerra Zibila Euskal Herrian: Altxamendua, Erresistentzia eta Ondorioak

Sarrera

1936ko uztailaren 17an, Sanjurjo jeneralak Melillan pronuntziamendu bat egin zuen, eta hilaren 18an, penintsula osora zabaldu zen. Sanjurjo Portugaletik itzultzean istripu batean hil zen. Errepublikako gobernuak ez zituen behar ziren neurriak hartu. Hiru urteko gerra hasi zen. Bandoen indarrak honako hauek ziren:

• Nazionalak: Nekazal guneak, erdi mailako hiriak, industrializatu gabeko ipar kostaldea, Mediterraneoa eta Madril kontrolatzen zituzten. Armadari dagokionez, elitea, infanteria errebeldea, itsas armada eta aireko armada zituzten. Geroago, Guardia Zibilaren erdia errebeldeen alde jarri zen, baita Falange eta Karlisten milizia paramilitarrak ere. Alemaniak Kondor Legioa bidali zuen, 80.000 soldadurekin.
• Errepublikarrak: Industrializatutako hiri nagusiak kontrolatzen zituzten. Borondatezko brigadak sortu ziren, eta Madrilen 40.000 boluntario bildu ziren. Abuztuan, interbentzioaren aurkako ituna sinatu zen.

Gerra Zibila Euskal Herrian

Altxamendua eta Erresistentzia

Araban eta Nafarroan, altxamenduarekin bat egin zuten. Bizkaian eta Gipuzkoan, berriz, konspirazio militarrak azkar kontrolatu zituzten errepublikarrek. Bi etapa bereiz daitezke:

1. Gipuzkoan: Erresistentziak oso gutxi iraun zuen. Hilabetera, frontea Deba ibaian kokatu zen. Errebeldeak, Mola jeneralarekin eta karlisten laguntzarekin, Irun hartu zuten. 15 egunen ostean, Donostia erori zen, errepublikarren antolakuntza ezaren ondorioz. Erradikalak, ordea, erresistentzia antolatzen saiatu ziren. Donostia erori ondoren, errepublikarrek trintxerak eraiki zituzten Deban, eta Intxortako bataila hasi zen.
2. Bizkaian: Urrian, errepublikarrek Bizkaia bakarrik kontrolatzen zuten. Autonomia estatutua onartu zen, eta Eusko Jaurlaritza osatu zen, gerra zuzentzeko. Euskal armada sortu zen, eta Bilbo babesteko, "Burdinazko Gerrikoa" eraiki zen. Nazionalek, Madrilen porrot egin ondoren, Bizkaia erasotzea erabaki zuten. Lehen batailak Araban izan ziren, eta gero Bizkaian. Bonbardaketak eta infanteriaren erasoak txandakatu ziren. Kondor Legioak, gerra legeak hautsiz, toki zibilak bonbardatu zituen. Errebeldeek Italia eta Alemaniaren laguntza izan zuten, 60.000 soldadurekin. Euskal armadak, berriz, 40.000 soldadu zituen. Eusko Jaurlaritzak ez zuen industria suntsitu erretiratu aurretik. EAJk Santoñako Ituna sinatu zuen ihes egiteko, baina atxilotuak izan ziren. 1937ko uztailerako, gerra amaituta zegoen Euskal Herrian. Eusko Jaurlaritzak erbestetik errepublikarren alde jarraitu zuen.

Ondorioak

Gerraren ondorioak latzak izan ziren. Bakearen ordez, errepresioa nagusitu zen. Errepublikar gobernua baliogabetu zen. Bizkaiak eta Gipuzkoak kontzertu ekonomikoa galdu zuten. Erakunde guztiak debekatu zituzten, eta fusilamenduak eta kartzelaratzeak ohikoak izan ziren. Euskara eta euskal kultura debekatu zituzten.

Kronologia

• 1936
  • Uztailak 17: Pronuntziamendua. Muga itxi zen.
  • Uztailak 20: Badajoz erori zen.
  • Abuztua: Interbentzio ezaren ituna.
  • Iraila: Errepublikar gobernua aldatu zen, Largo Caballero buru zela. Donostia eta Irun erori ziren. Generalitat berria martxan jarri zen, anarkisten esku.
  • Urriak 1: Franco "Generalisimo" izendatu zuten. Euskal Estatutua onartu zen.
  • Urria: Madril bonbardatu zuten. Sobietar tankeak iritsi ziren. Anarkistak Largoren gobernuan sartu ziren. Gobernua Valentziara joan zen. Madril setiatu zuten. Alemaniak eta Italiak Franco onartu zuten.
  • Azaroak 20: Primo de Rivera fusilatu zuten.
• 1937
  • Otsaila: Malaga erori zen. Falangea alderdi bakarra bihurtu zen.
  • Apirilak 26: Gernika bonbardatu zuten.
  • Maiatza: Kataluniako liskarrak. Gobernu aldaketa, Negrin gobernuburu. Mola hil zen. POUM talde anarkistako liderrak atxilotu zituzten. Katalunian gobernu berria osatu zen.
  • Abuztua: Kantabria erori zen. Iparraldeko frontea desagertu zen.
  • Urria: Gobernua Bartzelonara joan zen.
• 1938
  • Frankistak Mediterraneora iritsi ziren.
  • Uztaila-Azaroa: Ebroko bataila (4 hilabete).
• 1939
  • Urtarrila: Tarragona erori zen.
  • Otsaila: Bartzelona eta Girona erori ziren. Frantziak eta Britainia Handiak Franco onartu zuten.
  • Martxoa: Gobernuak alde egin zuen. Madril erori zen. Tropa alemanak eta italiarrak alde egin zuten.
  • Apirilak 1: Frankismoaren hasiera.